monumenten_bunschoten

Het Wilde Oog

Wed, 05 Nov 2025 14:15:18 GMT

Zeventien jaar lang zijn drie vrouwen in klederdracht het avontuur aangegaan om zich te laten ensceneren en vastleggen in de regie van Het Wilde Oog; kunstenaarsduo Hans Lemmerman en Inge van Run. Deze ‘Spakenburgse Diva’s’ zijn uitgegroeid tot stijliconen van traditie én lef en hebben de wereld soms verrast. Op twee locaties in het centrum van Spakenburg hangen afbeeldingen van Het Wilde Oog. Op het Spuiplein, aan de muur van het Pleinhuisje met de botter-informatie (bij de fietsenrekken) en in de Planken Wammesteeg, dat is de steeg aan de rechterkant van de Bibliotheek aan de Oude Schans 27 (bij de oude haven).

Heinrich Ickelsheimer

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Mon, 28 Jul 2025 11:52:46 GMT

Burgelijke stand

In de herdenkingsuitgave 80 jaar vrijheid, zijn beschrijvingen opgenomen van de oorlogsslachtoffers die een relatie hadden met de gemeente Bunschoten. Deze namen worden jaarlijks voorgelezen bij de herdenking op 4 mei. De criteria bij het opstellen van deze lijst waren dat een oorlogsslachtoffer:

> ten tijde van het overlijden woonde in de gemeente Bunschoten of

> was omgekomen op het grondgebied van Bunschoten of

> geboren was in Bunschoten.

Deze criteria garanderen op zich dat alle oorlogsslachtoffers worden genoemd. Oorlogsslachtoffers die korter of langer in de gemeente Bunschoten hebben gewoond, maar niet aan deze criteria voldoen, zijn in de herdenkingsuitgave niet beschreven. Dit omdat niet of nauwelijks is na te gaan of die er zijn. Slechts een naam was in dat verband bekend, maar deze persoon is niet beschreven omdat hij niet aan de criteria voldeed. Dat was Heinrich Ickelsheimer.

Deze wachtmeester van de marechaussee, werd in juli 1942 in Bunschoten gestationeerd. Hij woonde in een van de zogenaamde ‘politiewoningen’ aan de Molenstraat. Thans nummer 32. In november 1944 moest hij deze woning verlaten. Het gezin woonde daarna kort op enkele adressen buiten Bunschoten en als laatste in een deel van een boerderijtje achter hotel De Witte Bergen in Eemnes. Het gezin verhuisde dus uit Bunschoten, maar dat werd niet in het bevolkingsregister verwerkt. Administratief gezien woonde het gezin bij het overlijden van Heinrich nog in Bunschoten. Dat blijkt uit de overlijdensakte die op 5 maart 1945 werd opgemaakt in de gemeente Eemnes. Een paar weken later werd het overlijden ingeschreven in het bevolkingsregister van Bunschoten. In werkelijkheid woonde het gezin al bijna een half jaar niet meer in Bunschoten.

Wie was Ickelsheimer?

Op 22 juli 1916 zag Heinrich Ickelsheimer in Hilversum het levenslicht. Als dienstplichtige kwam hij in het leger bij de Infanterie terecht. Later nam hij vaste dienst in het leger. Na de capitulatie werd hij in de zomer van 1940 Marechaussee. Nadat hij zijn opleiding had afgerond, werd hij in juli 1942 overgeplaatst naar Bunschoten en ging daar ook wonen. Het bleek hem al snel dat enkele leden van de politieorganisatie op zijn zachtst gezegd niet echt vaderlandslievend waren. Ickelsheimer was ondanks zijn Duitse naam en afkomst, fel anti-Duits. Dat botste zo nu en dan met collega’s. Ook andere collega’s hadden er moeite mee. Om die reden werd hij enkele keren gedetacheerd in andere plaatsen waaronder Eemnes. Na wat omzwervingen dook hij daar onder. In de ochtend van 1 maart 1945 werd geprobeerd hem te arresteren. Daarop volgde een vuurgevecht waarbij hij dodelijk werd getroffen.

Ickelsheimer werd begraven op de Noorderbegraafplaats in Hilversum. In 1982 is het stoffelijk overschot overgebracht naar het Ereveld in Loenen. Een eenvoudige tegel is op zijn graf gelegd.

Zijn verhaal is onder meer beschreven in het boek Vrijheidsmonument Eemnes dat in 1987 is verschenen. Deze informatie is voor een deel gebruikt voor deze beschrijving.

Duisterpad of pad van Duijst?

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 15 Jul 2025 13:49:38 GMT

Foutieve naam Achterduyst

Achter de bedrijfsterreinen van Haarbrug ligt een pad met de naam Duisterpad. De vraag kwam langs of dit niet verkeerd was geschreven. Met andere woorden: moet het geen Duijsterpad zijn. Net zoals het nabij gelegen Achterduyst met een ‘y’ c.q. ‘ij’ is geschreven. Op zich lijkt dat logisch. Vooral als je let op de familienaam Duijst. De verwarring is begrijpelijk. Zeker als wordt bedacht op de bekende polderkaart uit 1666 de naam wordt geschreven als ‘de Bovendvyst’ en de ‘Neerdvyst’. Desondanks is de enige juiste schrijfwijze gewoon Duist met een ‘i’. Dat vraagt een nadere toelichting.

De naam

Bij de naamgeving van het Duisterpad is aangesloten bij de naam Duist die in deze omgeving voorkomt. En dat zelfs al eeuwenlang. Bekend is dat de kleine gemeente die tussen Bunschoten en Hoogland lag, de naam droeg van Duist, de Haar en Zevenhuizen. Een lange naam die veelal tot Duist werd afgekort.

De naam Duist zelf werd in die tijd ook wel aangeduid als Duitz.

De namen Duist, de Haar en Zevenhuizen zijn gemakkelijk te verklaren. Bij Duist en de Haar is de naam van de gesteldheid van het gebied afgeleid en bij Zevenhuizen de omvang van de bebouwing.

Met een zogenaamde ‘haar’ werd aanvankelijk een hoger gelegen stuk hei bedoeld. Later heeft de benaming een bredere betekenis gekregen en gold deze voor een begroeid terrein.

Een duist was ook een benaming voor een begroeid terrein, maar dan meer een terrein met een bepaald soort gras dat erop groeide. Er is een grassoort die vossenstaart wordt genoemd. Een ander woord voor vossenstaart is duist. Komt er op een stuk grond veel vossenstaart voor, dan werd dat een duist genoemd.

Een Duist

De plant Duist is een eenjarige of tweejarige plant uit de grassenfamilie. In Nederland komt de Duist op verschillende plaatsen voor op bouwland, op kleigronden en op zandige l leem.

Duist heeft een vergelijkbaar leefpatroon als graanplanten. De plant heeft een grote vochtbehoefte en groeit bij voorkeur op een compacte, relatief kalkrijke bodem. De Nederlandse naam Duist verwijst mogelijk naar de “duister zwart-grijze” kleur van de bloeiwijze.

(Achter)duist

De naam Duist kwam niet alleen voor in de naam van de gemeente. In de naam van de polders aan weerszijden van de Zevenhuizerstraat komt het woord voor: Bovenduist en Neerduist. Ook het waterschap in die polders droeg de naam Duist. Maar steeds is de schrijfwijze Duist en geen Duijst. Dat is een verschil met de straatnaam Achterduyst voor het buurtje in de gemeente Nijkerk dat tegen de Laak aan is gesitueerd. Dat is met een ‘y’. Bepaald verwarrend want op oude kaarten wordt de naam steeds als Achterduist geschreven. Andere namen in die omgeving zijn Duist, Nieuwe Duisten Grote Duist. Bewijs genoeg om te concluderen dat de schrijfwijze van de straatnaam op een misverstand moet berusten. Het is zeker geen reden om te concluderen dat het Duisterpad niet goed is geschreven.

Familienaam Duijst

Met de familienaam Duijst heeft het Duisterpad of de historische naam Duist geen enkele relatie. Interessant is dat deze familienaam verschillende schrijfwijzen kent: Duijscht, Duischt, Duist en Duyst. Maar dat komt bij familienamen vaker voor.

De grens van Spakenburg

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 08 Apr 2025 13:07:22 GMT

Ooit stond dit bord nabij de Huijgenlaan

Dit keer gaat de erfgoedvraag over naamborden en grenzen. Het is een inwoner opgevallen dat er plaatsnaamborden staan bij Zevenhuizen en Eemdijk, maar niet bij Spakenburg. Feit is natuurlijk dat er bij de verschillende toegangen van de bebouwde kom wel borden staan met het opschrift ‘’Bunschoten-Spakenburg’. Borden apart voor Spakenburg zijn er niet net zo min als er borden zijn voor Bunschoten.

In de tijd dat de bebouwing van Bunschoten en Spakenburg nog niet aan elkaar was vastgegroeid, stonden er aparte borden, maar die zijn in de loop van de tijd verdwenen. Het doet de vraag de rijzen waar de grens van Spakenburg lag.

Grenzen

Het is een vraag die vaker wordt gesteld. Een beetje onbegrijpelijk want het antwoord op de vraag is heel gemakkelijk namelijk dat er geen grens is tussen Bunschoten en Spakenburg. Net zo min als er een grens is tussen Bunschoten en Eemdijk of tussen Bunschoten en Zevenhuizen.

Die grens is er nu niet en die is er nooit geweest. Dat is te verklaren omdat er van oudsher alleen grenzen zijn om de gemeente Bunschoten. Die grenzen werden grofweg gevormd door de Eem, de Zuiderzee, de Laak en een lijn ongeveer evenwijdig aan de Bisschopsweg. Dat was het grondgebied van Bunschoten. Daarbinnen zijn er geen grenzen. Dat was anders geweest als Spakenburg in het verleden een zelfstandige gemeente was geweest. Maar Spakenburg is ontstaan op het grondgebied van Bunschoten waardoor er nooit een grens is geweest.

Verwarring

Een andere zaak is waar die vraag naar de ligging van de grens vandaan komt. Het bestaan van de vraag doet vermoeden dat er iets van een afscheiding of iets dergelijks is geweest. Dat is niet het geval, maar de gedachte wordt veroorzaakt door de plaatsnaamborden die vroeger de ligging van de verschillende kernen of bebouwde kommen aangaven. Net zoals er nu nog een bord is dat de kern Eemdijk aanduidt, waren er vroeger borden met alleen Bunschoten en Spakenburg. Sinds de beide kernen aan elkaar zijn vastgegroeid, staat er op de borden ‘Bunschoten-Spakenburg’ met daaronder ‘gem. Bunschoten’.

De plaats van die borden zegt alleen iets over de ligging van de bebouwde kommen. En dat is niet hetzelfde als een grens. Bovendien zijn de borden in de loop van de tijd verplaatst. Op een foto uit de jaren 1930 is te zien dat het bord Bunschoten vroeger net voor de Pol stond. Dat was ter hoogte van de Abel Tasmanstraat. In de jaren 1950 stond het bord verderop in de Veenestraat ongeveer op de plaats waar nu de Oostelijke randweg begint. Pas later, na de opheffing van de gemeente Hoogland, kwam het bord een stuk ten zuiden van de Bisschopsweg te staan. Dat geeft al aan dat de locatie van een plaatsnaambord, geen grens aanduidt.

Het bord met de aanduiding Spakenburg stond in de jaren 1930 iets voorbij de Huijgenlaan. Begrijpelijk want daar begon de bebouwing. Maar ook in dit geval betekent dat niet dat daar de grens ligt.

Waar begint Spakenburg?

Toch kan er wel enigszins een antwoord worden gegeven op de vraag waar Spakenburg begint. Dat heeft niets met een grens te maken, maar met de vraag waar de kern begint. Kijkend naar de historische situatie, lag nabij de Zuidwenk vroeger de zogenaamde Sytwende. Dat was een soort van gemeenschapsland of een dijkje dat van oost naar west over het grondgebied van Bunschoten liep. Wellicht was het een eerste dijk om het water van het Flevomeer te keren.

Eigenlijk is het niet zo gek om juist daar Spakenburg te laten beginnen. Eeuwenlang immers kwam de bebouwing van Spakenburg niet verder dan daar waar nu de Zuidwenk ligt. De bebouwing aan het eind van de Kerkstraat werd wel ’t Engd genoemd. Daarmee werd ook het einde van Spakenburg aangeduid.

Maar plaatsen breiden zich uit. De meest voor de hand liggende locatie om te bouwen, was in ‘Ongerweges’. Vanuit Bunschoten was daar al in 1877 een boerderij naast de molen gebouwd. Later begon de bebouwing vanuit Spakenburg met de huizen op de Pol op de hoek van de Talmastraat. Dat was in de jaren 1920.

Daarna is het gebied langzaam maar zeker volgebouwd. De plaats waar de bebouwing plaatsvond, was afhankelijk van de bereidheid van de eigenaren om grond te verkopen. Om die reden kan sinds het volbouwen van Ongerweges moeilijk meer worden aangegeven waar Bunschoten eindigt of waar Spakenburg begint.

Terugvallend op historische gegevens, kan de grens op de Zuidwenk, Talmastraat en Heemstedesingel worden gelegd. Rekening houdende met de eerste uitbreidingen van Spakenburg, kan deze lijn op de Huijgenlaan, Pr. Bernhardstraat en Aak worden gelegd. Maar alles bij elkaar is het een theoretisch verhaal.

Schilderij van de spuisluis van J.C. Greive

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 19 Mar 2025 22:39:04 GMT

De situatie vanaf de andere kant

Het kan voorkomen dat een vraag wordt gesteld die niet direct voor de hand ligt. Dat is het geval met de vraag of een bepaald schilderij bekend is. Dat wekte verbazing omdat het een heel bekend schilderij is. Een schilderij ook dat bij de aankoop voor nogal wat politieke discussie zorgde. Liefst tien pagina’s notulen waren nodig om de discussie daarover in de gemeenteraad vast te leggen. Het ging er niet over of het schilderij mooi was. Daar was iedereen het over eens. De discussie ging over het aankoopbedrag van fl 72.500,-- ofwel € 32.900,--. Hoewel het geld ervoor was gereserveerd, waren enkele raadsleden er niet voor. Dat was in 1991 en wellicht dat het schilderij daarom niet meer zo bekend is. Het betrof het schilderij van de Spakenburger Gracht met de spuisluis van Johan Conrad Greive.

Hij schilderde in realistische stijl en dat wil zeggen dat zijn schilderijen uit historisch oogpunt betrouwbaar zijn. Hij was een tijdgenoot van Gerard Adriaan Heineken en zeer waarschijnlijk maakte dit schilderij ooit deel uit van de collectie van Heineken.

Gezicht op de Spuisluis

De oude Spuisluis in de haven van Spakenburg, vormt het hart van het schilderij. Via deze spuisluis werd eeuwenlang het overtollige water uit de polders op de Zuiderzee geloosd. Het water op de voorgrond is een deel van de Spakenburger Gracht. Dat is in 1949 gedempt en daarop ligt nu het Spuiplein. In deze havenkolk liggen diverse kubboten. In de haven was geen plaats voor deze boten en zo werden ze voorbij de spuisluis afgemeerd. Geheel links knielt een vrouw in klederdracht aan de waterkant die de was aan het doen is.

Direct rechts van de sluis staat het zogenaamde dijkhuisje. Dit gebouwtje was van het Hoogheemraadschap van de Bunschoter Veen- en Veldendijk en daarin werden de schotten opgeslagen die bij hoog water de verschillende stegen rond de haven moesten afsluiten. Hier en daar zijn rond de haven nog de betonnen blokken met gleuven te zien waarin deze schotten geplaatst werden.

Op het dijkhuisje staat een mast waarin seinen konden worden gehangen om daarmee voor de vissers op de Zuiderzee aan te geven dat er iets niet in de haak was. Het Spui lag hoog en door de mast op het dijkhuisje te plaatsen, was dit sein ver vanuit zee te zien. Het schilderij geeft de situatie weer van rond het jaar 1870.

Oude Haven

Bijzonder is dat Greive nog een schilderij maakte van Spakenburg. Een schilderij dat als het ware de achterkant van het andere werk laat zien. Het geeft een beeld van de situatie van de Oude Haven. Dit deel van de haven komt niet op andere schilderijen uit die tijd voor en is daarmee ook een uniek schilderij. Het toont een gezicht op de Oude Schans waar op de kade stapels stenen zijn opgetast. Op de voorgrond liggen een paar grote botters afgemeerd in de haven. Links op het schilderij is de bebouwing van de Hoekstraat te zien. Achter deze huizen zijn de masten van enkele andere botters zichtbaar. Bijzonder is dat deze masten ook op het andere schilderij van Greive zijn afgebeeld, evenals enkele panden langs de Oude Schans.

Op de havenwal is sprake van de nodige activiteiten. Een vrouw doet de was en andere mensen lopen daar wat rond of zijn aan het werk. De heldere kleuren maken het tot een bijzonder mooi schilderij en het geeft een beeld van Spakenburg zoals dat tot op heden niet bekend was.

Het schilderij is wat kleiner dan het andere werk en was met € 20.000,-- minder kostbaar. Bovendien slaagde Museum Spakenburg erin om de helft van de aankoopprijs via bijdragen van fondsen en sponsors binnen te krijgen. De politiek kwam er niet aan te pas.

De sluis in de Maatpolder bij Eemdijk

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 05 Mar 2025 08:28:10 GMT

Ligging van de sluis en de sluissloot

Een enkele keer wordt een opmerking gemaakt die niet direct als een erfgoedvraag is te zien, maar die wel met erfgoed heeft te maken. In dit geval met zogenaamd waterschapserfgoed. Het betrof het sluisje in de Maatpolder. De opmerking was dat het sluisje aan het vervallen was en dat er onderhoud nodig was. Een kwestie die aan het verantwoordelijke waterschap is doorgegeven. Want ook daarvoor vervult het centrum een rol.

Het waterschap Vallei en Veluwe beloofde er naar te kijken. Mogelijk is het de moeite waard om het sluisje op de lijst van cultuurhistorisch waardevolle objecten te zetten. Vervolgens wordt gekeken wat er eventueel aan kan worden gedaan.

Tegelijk is het goed om de schijnwerper op dit sluisje te richten want het is door de ligging niet direct een opvallend object. Het is vanaf de Maatweg alleen te zien als je weet waar je moet kijken. En dan alleen nog van een grote afstand.

De sluis is al eeuwen oud. Of beter gezegd: al eeuwenlang is er op die plaats een sluis. Bekend is dat er al in 1755 een grote sluis is gebouwd. Dat vond plaats in opdracht van de geërfden van de Bekaaide Maatpolder. Dat wil zeggen de eigenaren. Misschien is de sluis later een keer vernieuwd, maar dat is niet duidelijk.

Om water naar de sluis te leiden, was er een flinke sloot in de richting van de sluis. In stukken van het Polderbestuur van de Bekaaiden Maatpolder, werd die aangeduid als de sluissloot of de poldersloot. De verklaring van de eerste naam is dat het de sloot was die naar de sluis liep. De tweede naam is te verklaren als de sloot van de polder. Het eigendom van die sloot lag immers bij het waterschap. Jaarlijks werd de ‘visscherij’ in deze sloot verpacht. Zoals bijvoorbeeld in 1842 toen J. Vedder dat pachtte voor een bedrag van fl 1,45. Dat bedrag varieerde nogal en was soms hoger en soms lager. Ook was er niet elk jaar dezelfde pachter. Wel was er elk jaar belangstelling voor en was het interessant om er in te vissen.

De sluissloot en de uitwateringssluis in de kade lagen in het verlengde van de sluis van de Noorderpolder in de Veldendijk. In geval van laag water in de Eem, kon er ook water uit de Noorderpolder op de Eem worden geloosd. De sluis in de Noorderpolder is al lang geleden dichtgemaakt. Die sluis werd aanvankelijk de Gijs Sluijmerssluis genoemd en later de Noordersluis. Die lag ongeveer tegenover de huidige Frans Jacobsweg.

Het onderhoud van sluis en sloot is altijd ten laste van de polder geweest. In 1901 werd in de sluissloot een los schut (een schot) geplaatst ter beveiliging van de sluis, maar vooral om ‘s zomers voldoende drinkwater voor het vee in de sloten te houden. Voorkomen moest worden dat bij laag water de polder droog kwam te staan. Het plaatsen van dat schut maakte het noodzakelijk dat er iemand tegen een ‘behoorlijke beloning’ belast werd met het regelen daarvan. Die kon dan tevens toezicht houden op de sluis. De bezoldiging van de aan te stellen schut en sluiswachter werd in 1902 vastgesteld op een gulden per jaar! Blijkbaar vond het bestuur dat een behoorlijke beloning. Zelfs in die tijd was dat niet veel en in 1906 werd het verhoogd tot vijf gulden. In 1925 tot tien gulden en het laatst in 1931 op vijftien gulden. Daarna werd de sluis minder interessant want door de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 verdween de getijdebeweging in de Eem.

Kortom, achter een eenvoudige sluis in de Maatpolder gaat ook een geschiedenis schuil.

De Bikkersvaart

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 19 Feb 2025 11:42:01 GMT

De sluis in de Eemdijk

Het antwoord op een erfgoedvraag kan gemakkelijk leiden tot een nieuwe vraag. Ditmaal naar aanleiding van de toelichting op de haven van Bunschoten. Daarop kwam de vraag of vanuit de haven van Bunschoten via de Bikkersvaart naar de Eem kon worden gevaren. Een interessante vraag. Tevens een onderwerp dat in het verleden wel eens tot bijzondere veronderstellingen heeft geleid.

Om een lang verhaal kort te vertellen, de kon niet. Op het moment dat de Bikkersvaart werd gegraven, in 1641, had de haven van Bunschoten haar functie al voor een belangrijk deel verloren. Dat kwam ook door de aanleg van een sluis in Spakenburger gracht bij de haven. Dat vond plaats in 1469 en sindsdien konden er alleen nog maar kleine schepen doorheen. Na die tijd begon de haven van Bunschoten te verlanden en verloor zij haar functie nog meer.

Maar dat wil niet zeggen dat er niet over de Bikkersvaart kon worden gevaren. Het is goed om even naar de aanleg van deze vaart te kijken. In die tijd, rond het jaar 1641, waren er geen wegen in de polder. De landerijen lagen in lange stroken van de Spakenburger gracht en de ‘Dorpsburgwal’ tot aan de dijk langs de Eem. Het overtollige water werd door middel van diverse kleine sluisjes in de Eemdijk geloosd op de Eem. Dat waren er maar liefst veertien tussen de Zuiderzee en de Haarse wetering bij Baarn.

Halverwege de zeventiende eeuw was daar een beetje de klad in gekomen. Een deel van die sluisjes verloren hun functie. Dat kwam vooral omdat de dijk langs de Eem, de zogenaamde Veldendijk, in 1604 flink was verzwaard waardoor de verschillende sluizen in de dijk verzakten. Zo kwam de afwatering in het gedrang. Ook al omdat door het ontbreken van goede sloten en watergangen in een gebied waarin de percelen soms wel drie kilometer lang waren. Daardoor gebeurde het dat er in het midden van de polder geen water stond, dan wel dat het water niet weg kon stromen.

Om die problemen op te lossen, besloten de eigenaren van de landerijen in dit gebied om een flinke sluis aan te leggen in de dijk langs de Eem. Een sluis met een breedte van ongeveer 3,75 meter. Deze kwam in de plaats van drie kleinere sluizen. Om van een goede toevoer van het water verzekerd te zijn, moest ook een watergang worden gegraven vanaf de Stadsgracht bij Bunschoten naar de nieuwe sluis bij de Eem. Een vaart met een breedte van ongeveer vijf meter en een diepte van anderhalve meter. Bovendien kwamen er dwars op de vaart aan beide zijden dwarsweteringen. De ene langs de Eemdijk en de andere ongeveer in het midden. Die weteringen waren wat smaller dan de vaart maar met hun breedte van 3,75 meter kon er toch veel water door worden afgevoerd.

De vaart stond in verbinding met de Stadsgracht. Daarom moest in de ‘Dorpsburgwal’ zoals de Stadsgracht toen werd aangeduid, een brug worden gelegd. Onder de brug zaten zogenaamde schotdeuren, waarmee de verbinding kon worden gesloten wanneer dat nodig was. Als de deuren open waren, kon vanaf de Stadsgracht de vaart in worden gevaren. Niet met grote schepen want zo hoog was de doorgang niet en het was geen ophaalbrug. Maar met een vlet konden boeren wel naar hun landerijen varen.

Jan Bicker

De vraag rijst direct waarom de vaart de naam Bickersvaart kreeg. Wellicht is dat gemakkelijk te verklaren. Om een dergelijk werk tot stand te brengen, is het nodig dat iemand het initiatief neemt. Wie dat precies is geweest, is niet met zekerheid bekend. Feit is wel dat ene Jan Bicker op dat moment eigenaar was van een deel van de grond in het betreffende gebied.

Jan Bicker kwam uit een invloedrijk Amsterdams geslacht die als koopman fortuin maakte. Hij deed zelfs zeer goede zaken. Ook was hij actief in het bestuur van de stad en was hij, net als zijn broers, enige tijd burgemeester. Hij had nogal wat bezittingen en kocht zo ook grond in de Bunschoter polder.

Omdat de watergang en de sluis zijn naam gingen dragen, ligt de veronderstelling voor de hand dat hij het initiatief nam en wellicht ook het geld leende. Al op kaart uit 1650 is er sprake van een Bickersweteringe en een Bickerssluis. Een naam die sinds die tijd niet meer uit de streek is weg te denken. Later kwam er immers nog een Bikkerswaterschap, een woonwijk met de naam Bikkersvaart, werd het omgelegde deel van de Vaartweg omgedoopt tot Bikkersweg en werd de tennishal aan deze weg getooid met de naam De Bicker.

Vaak wordt verondersteld dat schepen via de Bickerssluis in de Eemdijk naar de Eem konden varen. Dat ligt niet voor de hand. De sluis was vooral bedoeld om overtollig water te lozen. Die eerste sluis lag precies in het verlengde van de vaart. Veel geluk had men niet met de Bickerssluis. Stormen richten regelmatig schade aan en bij een stormvloed in 1675 sloeg een stuk van de dijk met daarin de sluis, helemaal weg. Er ontstond een enorm gat waar de dijk omheen werd gelegd. Dat is ter plaatse van de huidige Ringweg. De sluis kwam er wel weer, maar nu meer noordelijk.

De gedachte dat scheepvaart mogelijk was, is ontstaan doordat men met vletten wel door de Bickersvaart voer. Maar dan ben je nog niet op de Eem.

De haven van Bunschoten

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 29 Jan 2025 08:57:58 GMT

Het Kolkplein na de demping van een deel van de kolk

Dit keer het antwoord op een vraag die gemakkelijk was te beantwoorden. Namelijk de vraag hoe de situatie rond het Kolkplein in de loop van de tijd was. Een vraag die een wat uitgebreider antwoord verdient. Dit omdat er ten noorden van de Dorpsstraat in de loop van de eeuwen veel is veranderd. Tegenwoordig kennen we het gebied als het Kolkplein en zijn we gewend vanaf de Dorpsstraat rechtdoor te rijden naar Spakenburg. Toch bestaat die situatie nog maar krap 100 jaar. Immers in 1932 werd het laatste gedeelte van de oude havenkolk gedempt en kon de Dorpsstraat worden doorgetrokken. Tot die tijd moest het meeste verkeer de bocht om Kostverloren maken. Alleen voetgangers konden rechtdoor lopen.

Ook dat was niet altijd zo geweest. Oorspronkelijk lag ten noorden van de Dorpsstraat de haven van Bunschoten. Nu moeten we van die haven geen grote voorstelling hebben want de omvang was beperkt. Niet groter dan de afstand van ongeveer de voormalige pastorie tot City Hairshop en dat een beetje in het rond. De toegang tot de zee ging via de Spakenburger Gracht. Het was een belangrijk punt. Er lag een steiger en er is waarschijnlijk iets van een poort geweest. De Smeerweg was vroeger een belangrijke route van oost naar west en dat verkeer kwam allemaal langs de haven.

Na de opkomst van de haven Spakenburg, werd de haven van Bunschoten steeds minder belangrijk. Er werd weinig of niets aan ouderhoud gedaan en dat betekende dat de haven langzamerhand verlandde. Het eerst aan de oostelijke kant. Daar stroomde geen water langs zoals aan de westkant. Later werd er een wandelpad langs gelegd dat aansloot op de brug in de weg rond Kostverloren en de Molenstraat. Die situatie bleef lange tijd bestaan.

Tot het jaar 1932. Voor het toenemende verkeer was het lastig om steeds de route om Kostverloren heen te rijden. Daarom werden plannen ontwikkeld om de Dorpsstraat door te trekken naar de Molenstraat/Koningin Wilhelminastraat. Daarvoor moest niet alleen opnieuw een deel van de oude haven worden gedempt, maar werd ook het karakteristieke bruggetje, het zogenaamde Kaspuitje, gesloopt. Het zorgde voor een enorme verandering. Voor het verkeer was het zeker een verbetering, maar helaas verdween daarvoor wel een karakteristiek dorpsbeeld.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het Kolkplein hèt verkeersknooppunt van de gemeente Bunschoten. Door de aanleg van nieuwe wegen, de bouw van woningen langs de bestaande wegen en de aanleg van nieuwe wijken, werd de druk op het Kolkplein steeds groter. Er kwamen maar liefst zes wegen op uit. In eerste plaats het Stadsspui dat in die tijd veel verkeer vanaf Eemdijk kreeg te verwerken omdat de Vaartweg daar op uit kwam. Verder de Kolkkamp, het Kostverloren waarop ook de Oosterstraat, Kolkweg en Smeerweg uitkwamen en natuurlijk de Dorpsstraat, de Molenstraat en de Koningin Wilhelminastraat. Om het steeds toenemende verkeer in goede banen te kunnen leiden, kwamen er drie vluchtheuvels op het plein. Vluchtheuvels waarlangs het verkeer naar de verschillende wegen werd geleid. Toch was het uitkijken want het verkeer kwam van alle kanten. Verkeer dat niet alleen uit fietsers en personenwagens bestond, maar ook uit vrachtwagens, paard en wagens en noem maar op. Het zorgde zo nu en dan voor ernstige ongelukken.

In de loop van de tijd is deze situatie enorm gewijzigd. Vooral na de aanleg van de Westsingel. In de jaren 1970 kwam er pas een echt Kolkplein. Dat is het plein dat we nu als zodanig kennen en in die tijd werd aangelegd. Daarvoor moest opnieuw een stukje van de gracht worden gedempt. Om de herinnering daaraan levend te houden, werd een strookje in het plein met zwarte steentjes bestraat. Of die opzet geslaagd is? Waarschijnlijk niet, maar de bedoeling was goed. Bij een latere reconstructie is dat strookje weer verdwenen.

Waarom de doorgetrokken straat vanaf het Kolkplein in de richting van de Molenstraat eigenlijk als een plein werd aangeduid, is discutabel. Het was aanvankelijk niet meer dan een brede straat. Een plein werd het pas halverwege de jaren 1970.

In ieder geval heeft deze plaats in de loop van de tijd vele gezichten gekend. Van een haven, tot een gracht met een mooie stenen brug. En van een verkeersplein tot een echt plein waar nog steeds belangrijke verbindingen langs lopen.

Twee keer een BU 55 in de haven

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 22 Oct 2024 14:13:42 GMT

De botter BU 55 in de Oude Haven

Een vraag die onlangs langs kwam, was de vraag waarom er twee schepen met het nummer BU 55 in de haven liggen. Een vraag die inderdaad tot verbazing kan leiden. In het geval er sprake is van vissersschepen, zou dat niet mogelijk moeten zijn. Maar doordat vissersschepen soms niet langer voldoen aan de functie die ze hadden, kwamen er veel in de recreatievaart terecht. En dan kan een eigenaar een naam of een nummer aan een schip geven dat hij zelf wil. Dat is eigenlijk de verklaring waarom er nu twee schepen met hetzelfde nummer in de haven liggen. Overigens is dat niet voor het eerst. Jarenlang lagen er twee schepen met het nummer BU 33 en BU 191 in de haven. Het verschil met de BU 55 is dat er toen een van de schepen nog echt als vissersvaartuig dienst deed.

In dit geval heeft een van de schepen een directe relatie met het nummer BU 55 en de andere niet. Over die laatste is daarom niet veel te vertellen in relatie tot het nummer. Dat geldt niet voor het andere schip. Dat schip is in 1948 gebouwd op de werf van Hakvoort in Monnickendam. In 1949 kwam het in de vaart als de BU 55. Een dikke veertig jaar bleef het daarna als vissersvaartuig in gebruik.

In artikel in De Bunschoter van 11 juni 1980 werd uitgebreid aandacht geschonken aan het vissen met de BU 55. De viskotter werd een plaatje genoemd.

‘En vergeet de BU 55 niet, hun stijlvolle kittig uitziende stalen viskotter, die zij met behulp van kennissen en eigen handen hebben omgebouwd tot een schip met voor hem voldoende comfort en mogelijkheden om de lijnvisserij en eventuele andere vormen van IJsselmeervisvangst te realiseren. Ze zijn terecht trots op hun schip dat wat voorsteven en boeg betreft een beetje doet denken aan de originele botters. De schipper heeft er zelfs een schilderstuk van laten maken dat nu de woonkamer siert.’

Nadat de visserij was beëindigd, kwam het in de recreatievaart terecht en verdween na verloop van tijd uit de haven van Spakenburg. Daarin is het nu weer teruggekeerd.

Voordat de kotter in de vaart kwam, waren er meerdere botters met het nummer BU 55. Al bij de invoering van de nummering was er een BU 55. Die is blijkbaar vervangen want in 1911 was er een BU 55 in de vaart die in 1900 was gebouwd. Die is waarschijnlijk tot 1949 in gebruik geweest als vissersschip. Na de komst van de kotter, werd de botter verkocht naar Kampen.

In 1882 was Cornelus Duijst de eigenaar. In 1911 stond het nummer op naam van Wouterus de Graaf en in 1922 was het Hendrik de Graaf. In 1940 kocht Rutger Koelewijn het schip en In 1969 namen zijn zoons Klaas en Tijmen het schip over.

Aansluiting Bonte Poort op de Smeerweg

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 09 Oct 2024 07:29:56 GMT

De Bonte Poort op een schilderij van H.W. Nieuwboer

Er zijn soms vragen waarop wel een antwoord kan worden gegeven, maar die bij bestudering van de achtergronden, nieuwe vragen oproepen. Zo bijvoorbeeld de vraag waarom de weg Bonte Poort niet rechtstreeks aansluit op de Smeerweg.

Het antwoord op die vraag is op zich niet heel moeilijk. De gebieden aan beide zijden van de Laak werden afzonderlijk van elkaar ontgonnen. Arkemheen vanuit Nijkerk en de Oosterpolder vanuit Bunschoten. De ontginningen stonden los van elkaar. Het is om die reden logisch dat de wegen bij het einde van de ontginning stopten. Dus bij de Laak of in de buurt van de Laak. Dat is bijvoorbeeld nog te zien bij de Nekkevelderweg die stopt nabij het buurtschapje Nekkeveld. In de beginfase is dat ook bij de zuidelijker gelegen weg Bonte Poort het geval geweest.

Bunschoter kant

Kijken we naar de Bunschoter kant van het gebied, dan valt op dat dit door twee wegen werd doorsneden. De eerste was de Smeerweg vanaf de stad Bunschoten naar de tweede weg: De Nieuwe weg. Tegenwoordig de Groeneweg. Het nieuwe slaat in dit geval op de aanleg van de tweede weg naast de Neerweg, de tegenwoordige Amersfoortseweg.

In het gebied tussen de Nieuwe weg en de Laak was lange tijd geen weg. Dat veranderde toen op een perceel aan de Laak een huis of boerderijtje werd gebouwd. Dat gebeurde al voor het jaar 1666. Dat huis was in 1832 eigendom van Hendrik Jansen uit Barneveld. Die had een paar percelen in eigendom en bij een perceel is de omschrijving ‘weg als weiland’. Die omschrijving duidt erop dat het gewoon een weiland was waarover naar het huisje aan de Laak kon worden gegaan. Wanneer en waarom op zo’n afgelegen plaats een woning werd gebouwd is niet duidelijk. Alleen dat de woning er in 1666 al was en dat er toen ook al een brug was. Niet zo vreemd want het was de meest noordelijke verbinding tussen het oosten en westen van Nederland. De Nijkerkerweg werd immers veel later aangelegd.

Een vergelijking van de kaarten van 1666 en 1832, leert dat de ligging van de wegen verschillend was. In 1666 liep de weg schuin naar de Nieuwe weg en in 1832 haaks op de weg.

Eigendom

Bij de opstelling van het kadaster was de Smeerweg eigendom van de gemeente Bunschoten. Met de Nieuwe weg was dat niet het geval. Zowel de weg als de watergang daarnaast was eigendom van de gemeente Zevenhuizen. Of beter gezegd: de gemeente De Haar, Duist en Zevenhuizen. Via die watergang werd overtollig water uit de polders ten oosten van de Nieuwe weg afgevoerd naar de Zuiderzee. Dat was een situatie die al sinds het jaar 1492 bestond. In de Veendijk zat een duiker waardoor het water geloosd kon worden. Op de duur voldeed dat niet meer en bovendien was een sluis een zwak onderdeel in de dijk. Na lange onderhandelingen werd overeengekomen dat langs de Zijdwende, ter hoogte van de huidige Zuidwenk, een watergang mocht worden gegraven tot aan de Spakenburger Gracht.

De Bonte Poort

Bij de grensovergang van Gelderland naar Utrecht was ook een tol. Om de Laak over te mogen steken moest er tol worden betaald. Dat verwijst ook naar de naam. Poort staat immers voor een toegang of een doorgang en verwijst mogelijk naar het feit dat er een tolhuis aan de Laak lag.

Bonte is een veel voorkomend bijvoeglijk naamwoord. In dergelijke gevallen heeft bont betrekking op personen die verschillend zijn in geslacht, stand en gezindheid en die de tol passeerden.

Resurrecturis

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 31 Jul 2024 08:11:24 GMT

De ingang in de jaren 1930

Een plaatsgenoot vroeg onlangs of er misschien een letter mistte op de begraafplaats. Misschien een wat vreemde vraag. Maar hij doelde daarmee op het opschrift op een van de pilaren bij de oorspronkelijke ingang van de begraafplaats. Dat er een letter mist, is inderdaad een juiste constatering. Maar eerst iets over de begraafplaats zelf.

De begraafplaats

De aanleg van de begraafplaats Memento Mori werd noodzakelijk onder meer omdat het kerkhof achter de Nederlandse Hervormde Kerk vol begon te raken. In 1908 werd een plan gemaakt voor het aanleggen van een begraafplaats. Onderdeel daarvan was het bestraten van de toegangsweg, het Stadsspui. In eerste instantie kreeg de weg geen naam want dat was in die tijd nog niet gebruikelijk. Informeel werd het daarom de Kerkhofweg genoemd. De begraafplaats zelf was eenvoudig en klein van omvang: 39 bij 100 meter. In het midden een toegangspad met aan het einde het baarhuisje. Rondom werden brede sloten gegraven. Het werk werd in 1908 uitgevoerd voor een bedrag van fl 14.054,--. Dat was exclusief het hek en het baarhuisje die een jaar later werden gerealiseerd omdat de grond eerst wat moest inklinken.

Het gebouw op de begraafplaats is in neogotische stijl (1908), gebouwd naar ontwerp van A. Jurling uit Nijkerk. Het baarhuisje is ligt in het midden van de oorspronkelijke begraafplaats in de as van het hoofdpad.

Het is een mooi voorbeeld van een vroeg twintigste eeuws baarhuisje en van algemeen belang vanwege de ligging op de hoofdas van de eerste aanleg van de begraafplaats omringd door graven die collectief van belang zijn. Het baarhuisje is aangewezen als rijksmonument.

Memento Mori

De begraafplaats geeft in de naam een aanwijzing om rekening te houden met het gegeven dat het leven eindig is. Memento Mori betekent immers: Gedenk te sterven of Denk eraan te [moeten] sterven. Dat zijn tegelijk de meest gebruikte vertalingen van deze Latijnse spreuk. Vrijere vertalingen zijn Bedenk dat u sterfelijk bent of Denk aan je eigen sterfdag. De spreuk staat op de rechter pilaar bij het hek van de oude ingang. Dat duidt niet direct op de naam van de begraafplaats. Op de linkerpilaar staat een spreuk die ook naar de naam had kunnen verwijzen: Resurecturis. Een meer onbekende term. Wellicht dat de steenhouwer daarom een ‘letter r’ vergat want het moet zijn Resurrecturis. De betekenis is niet zo bekend: Voor hen die weer zullen opstaan. Ofwel: herrijzenis.

Daaruit blijkt dat er inderdaad een letter ‘R’ mist op de begraafplaats.

Kraoizeuken

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 04 Jun 2024 19:20:48 GMT

Kraoizeuken in Eigen Volk

Wat het woord ‘kraoizeuken’ betekent, mag nog wel redelijk bekend worden verondersteld. Voor wie dat niet weet, geeft het Dialectwoordenboek de volgende omschrijving: ‘Bezoek van jongens, al of niet op uitnodiging, aan een meisje, dat in gezelschap van haar vriendinnen op het ouderlijk huis paste; gewelddadig binnendringen en baldadig gedrag tijdens het bezoek waren de vaak voorkomende bijverschijnselen.’ In dit verband is ook het woord ‘kraoi’ van belang. Kraoi hên is een uitdrukking in de omgang tussen meisjes en jongens, waarmee werd aangegeven, dat meisjes op het huis pasten en eventueel bereid waren jongens te ontvangen’.

De vraag die naar aanleiding van dit gebeuren naar voren kwam, was welke betekenis het woord ‘kraai’ in dit verband had. Een vraag waar misschien een wat bijzonder antwoord op kan worden gegeven.

Bij het woord kraai wordt in eerste instantie gedacht aan de zwarte vogel met die naam. Maar het is ook een benaming voor iemand die, gekleed in zwarte kleren, helpt bij een begrafenisplechtigheid, bijvoorbeeld als drager of aanspreker. Het is een oud woord want als het Middelnederlands craeye van het Oudnederlands e kraia , wordt het al vanaf het jaar 1003 als deel van een naam aangetroffen. In de betekenis van ‘zangvogel’ is dat vanaf 1240. Maar het heeft ook nog als betekenis dat het iemand van het vrouwelijk geslacht is en dat is vaak negatief bedoeld. Dat lijkt erop dat dit de betekenis van het ‘kraai’ in kraaizeuken is. Bij dat gebeuren gaat het iemand over het zoeken naar een vrouw.

Bijzonder in dit verband is dat bij de echte zwarte kraaien het mannetje en het vrouwtje voor het leven bij elkaar blijven. En dat was eigenlijk het doel van kraoizeuken: een levenspartner vinden.

Hoe dat kraoizeuken in zijn werk ging, beschreef onderwijzer Jacob Hopman in een artikel in het blad Eigen Volk van 15 januari 1930 met als onderwerp: ‘Van kraaihouden tot bruidstranen’:

‘Zeg, vanavond is er kraai bij Cees van Marie van Jan Duijst’. Dit is de mooiste mededeling, die twee jongelui in Bunschoten elkaar kunnen doen. Het zegt hen, waar in de vrije avonduren iets te beleven is.

‘’Nou, dat treft. Geert van Griet heeft vanavond ook kraai, want ik heb d'r moeder vanmorgen te gast zien gaan. Ze ging naar “de Dikke”. Mooi, dan behoeven we niet in de regen te blijven lopen.”

De vrienden die elkaar in de middag ontmoeten, scheiden nu. Ze weten vooreerst genoeg. leder neemt zich voor, vlug het werk af te maken, uiterlijk zeven uur, gekleed en wel, op straat te zijn. Op een bekende plaats van samenkomst, op ’t Spui, of op een van de andere bruggen zullen ze elkaar wel weer vinden.

Daar zullen ze dan nog een poos blijven staan en nauwkeurig opletten, welke vaders en moeders op een half zeuventje gaan en welke vriendinnen naar elkaar toegaan.

De vriendinnen van Geert waren ‘s middags reeds naar Geert gegaan. Voor de opengeschoven gordijntjes, zaten ze een handwerkje te doen. Zo konden alle jongelui hen zien zitten en wisten die meteen, dat ze vanavond kraai hadden. Hentje en Peetje hadden om zeven uur de kleinere broertjes al onder de wol. De deuren werden zorgvuldig gesloten.

Peetje wilde terwille van Hentje nog wel andere jongens in huis, maar ’t werd al gauw zover, dat iedereen zei: Kees van Aal van Meut vrijt met Peetje van Gart. Vele jaren bleven ze verloofd. Toen Kees en Peetje ~te bruud” waren, zorgden de vrienden van Kees, dat ’s morgens de vlag op de botter stond.

Kees en Peetje waren nette jongelui, het was geen gedwongen huwelijk, daarom kon de vlag in de mast, anders zouden zijn ~vrienden” niet geschroomd hebben, tot schande van Kees, een zak in den mast te hijsen.

Al de vrienden van Kees en de vriendinnen van Hentje kwamen op de „bruudstranen”, De eerste tijd van hun huwelijk toen ze nog geen kinderen hadden, gingen ze iedere zondagavond naar hun ouders. De zusters van Kees en Peetje mochten om de beurt op het huis passen en hadden dan kraai.

Uit deze schets kan iemand, die niet in Bunschoten, Spakenburg en Eemdijk bekend is, zich enigszins een voorstelling vormen, hoe het kraai zoeken” plaats heeft. Sommige folkloristen spreken van het „Kraaienvangen” dit woord is in Bunschoten niet bekend. Anderen zeggen ”Kraaienzoeken”. Ook dat klinkt vreemd en doet bespottelijk aan. In Bunschoten is er geen sprake van een laddertje, dat men voor een raampje zou zetten, om de “kraaien” gelegenheid te geven, binnen te vliegen. Uit het bovenstaande blijkt juist het tegendeel.’

De familie Bunschoten

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Wed, 24 Apr 2024 07:48:01 GMT

Titelpagina Van Bunschoten family

Bunschoten is niet alleen de naam van een gemeente, maar het is ook een familienaam. Dat leidde tot de vraag of die familie misschien een relatie met de gemeente had. Een voor de hand liggende vraag, maar het antwoord is wat minder vanzelfsprekend. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat die relatie er is. Het Centrum voor familiegeschiedenis geeft ook als verklaring dat de herkomst duidt op de plaats Bunschoten. Andere documentatie is er niet beschikbaar. Maar als die link er is, hoe zit dat dan?

De familie

Uit de Nederlandse Familienamenbank blijkt dat er in 1947 in totaal 630 dragers van de naam Bunschoten waren. Zestig jaar later, in 2007, waren dat er 856. De meeste Bunschoters woonden in 1947 in Noord Holland. Het waren 376 personen.

In 2007 zijn de gegevens per gemeente te achterhalen. De gemeente Huizen was de koploper met 161 mensen. Den Haag en De Ronde Venen telden er 30, Harderwijk 25, Ermelo 23 en Hilversum 22. De rest woonde verspreid in Nederland.

Huizen

Het ligt voor de hand om de zoektocht in Huizen voort te zetten. Allereerst bij de Historische Kring. De medewerker daar, toevallig een vrouw die als meisjesnaam Bunschoten draagt, heeft geen nadere informatie. Ze is wel bezig met haar stamboom, maar heeft nog geen link kunnen leggen waar de naam vandaan is gekomen.

Dat spoor loopt dood. Gelukkig is er de website genealogieonline.nl. Die site geeft stamreeksen van maar liefst 1995 dragers met de naam Bunschoten. De oudste vermelding, of in ieder geval een van de oudste, is Hendrick Cornelisz Bunschoten. Zijn vader, geboren in 1594, was Cornelis den Bunschoter. Bij deze Cornelis is geen geboorteplaats genoemd. Bij zijn zoon wordt vermeld dat hij rond 1615 is geboren in Bunschoten en daar in 1668 is overleden. Zijn broer Cornelis werd in 1620 geboren in de Lage Vuursche. In een andere stamreeks komt nog een Hendrik Cornelisz Bunschoten voor. Die is ook in Bunschoten geboren, jaar onbekend, maar overleden in 1743 in Huizen. Gelet op het sterfjaar, kan dat niet dezelfde zijn. Of dat de link is tussen de familie en de gemeente lijkt voor de hand te liggen. Overigens is in het Bunschoter familieboek Van wee bin jie d’r een, geen Hendrik Cornelisz te vinden. Al zijn er families geweest met de naam Kornelissen. Daarvan getuigt een grafzerk in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Er is ook nog een variant met de familienaam Bunschooten. Daarvan waren er in 2007 maar 14

Amerika

Een heel andere familie waarbij er wel een duidelijke link is met Bunschoten, leeft in de Verenigde Staten. Dat zijn nakomelingen van de Bunschoter Teunis Eliassen, die in de 17 ^e eeuw naar Amerika emigreerde. In de loop van de eeuwen is daar een flink nageslacht ontstaan met namen als Van Bunschoten, Van Benschoten, Van Benschoter, Schoter, Scotten etc. Een van de nakomelingen, William Henry van Bunschoten, stelde al in 1907 een vuistdik boek over zijn familie samen. Een van de bekendste afstammelingen is de zanger Elvis Presley.

De Bijzondere Vrijwillige Landstorm

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 12 Mar 2024 14:16:41 GMT

Defile van de afdeling in 1928 in Den Haag

In het gemeentehuis hangt bij de achteringang een groot zwart vaandel met daarop de tekst BVL Als ’t Moet. De vraag kwam waar de letters BVL voor stonden en wat dat nu precies was. Een mooie vraag want het vaandel herinnert aan een organisatie die in het begin van de vorige eeuw actief was. Niet alleen in Bunschoten, maar in vrijwel het hele land.

De letters BVL staan voor Bijzondere Vrijwillige Landstorm. Het vaandel dateert uit het jaar 1929 en was een geschenk aan deze organisatie van de bevolking. De aanleiding was dat de grote afdeling met een 120 leden bij het nationale defilé in 1928, het zonder vaandel moest stellen, terwijl veel kleinere afdelingen wel met een vaandel rondliepen. Dat werd als armelijk gezien. Daarom was in oktober 1929 eendames comité gevormd dat hiervoor gelden ging inzamelen. De damescollectanten met een collectebus in oranje en met een oranjeband om de arm, haalden in korte tijd zoveel geld op dat een vaandel kon worden gekocht. In december van dat jaar was het vaandel klaar. Als dank maakte de BVL een rondgang door de gemeente om zijn dankbaarheid te tonen aan de burgers voor het prachtige vaandel. Het Muziekkorps Excelsior opende de stoet en liet vrolijke marsmuziek horen. Het woei die zaterdagmiddag, maar de rondgang ging door zodat de burgers die hadden bijgedragen, het met eigen ogen konden zien. Alleen Eemdijk werd overgeslagen tot ontevredenheid van de inwoners daar.

Op het vaandel staan de woorden ‘ALS ‘T MOET’ met daarboven het logo. Die woorden waren het logo van de BVL. Het jaar 1918 verwijst naar het jaar waarin de afdeling werd opgericht.

Maar wat was de BVL nu eigenlijk?

De eerste keer dat sprake is van een ‘landstorm’ is in het jaar 1813. Op dat moment was er geen Nederlands leger. Om in de leemte te voorzien, worden legeronderdelen gevormd van Oranje getrouwe gewone burgers. Alle weerbare mannen van 17 tot 50 jaar oud moeten zich gaan organiseren om de eigen woonomgeving te kunnen verdedigen.

Tijdens de 19e eeuw wordt stap voor stap gebouwd aan het Nederlandse leger. In 1913 wordt de Landstormwet aangenomen. Daarin is bepaald dat de landstorm bestaat uit mannen die hun militie- en/of landweerplicht hebben vervuld, uit degenen die zijn uitgeloot en uit allen die zijn vrijgesteld van militaire dienst. Tot hun 40ste jaar zijn landstormplichtig. De landstorm kan uitsluitend worden opgeroepen in geval van oorlog, oorlogsgevaar of andere buitengewone omstandigheden. Het moet een extra aanvullingsreserve vormen op andere reserveonderdelen van het leger. Vrijwillig, zoals in de naam staat, is het overigens niet. In geval van oorlog moet je je melden. Dat gebeurde in de Eerste Wereldoorlog.

Bunschoten

In Bunschoten ontstond de BVL in 1918. Een bijzonder jaar. Er kwam een einde aan de Eerste Wereldoorlog, maar er was een stroming die revolutie wilde. Een vruchteloze poging die mede door de BVL werd voorkomen.

In de jaren erna deed de plaatselijke afdeling van de BVL regelmatig van zich spreken. Bunschoten behoorde bij het Landstormkorps de Nieuwe Hollandsche Waterlinie. Er werden vergaderingen georganiseerd met bekende sprekers en men nam deel met 50 leden aan de Nationale Landstormdag in 1928 in Den Haag. Ook was er jaarlijks een schietwedstrijd waarvoor diverse prijzen als medailles en brevetten beschikbaar waren.

Aan de BVL kwam een einde na de Duitse inval in 1940. In juli van dat jaar gaf het Duitse bezettingsbestuur opdracht om deze te ontbinden. De vrijwilligers werden ontheven van hun verbintenis onder dankbetuiging voor hun bereidheid om zich bij het ‘uitbreken van revolutionaire woelingen ter beschikking van de Regering te stellen’. Na de oorlog is de landstorm niet meer opgericht. In plaats daarvan kwam de Nationale Reserve.

Zo blijkt er een heel verhaal schuil te gaan achter een mooi vaandel. Uiteraard is er over de landstorm meer te vertellen, maar dan wordt het wel een heel uitgebreid antwoord.

Canon van de Eem

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 09 Jan 2024 15:54:46 GMT

Wat is Eemsnoer en de Canon van de Eem

De stichting Eemsnoer is een voortzetting van de Coöperatieve Vereniging Eemsnoer. De stichting heeft als doel de kwaliteiten het hele Eemgebied te vergroten en een positieve beleving van inwoners en bezoekers van het Eemgebied te realiseren en te promoten.

Dit doel wil de stichting onder meer realiseren door het ondersteunen van initiatieven die leiden tot samenwerking op het gebied van erfgoed-, landschap- en cultuurhistorie in Eemland, dat wil zeggen het grondgebied van de gemeenten Amersfoort, Baarn, Bunschoten, Eemnes en Soest. Dit met als resultaat het beschikbaar krijgen van een wervend en samenhangend verhaal ten behoeve van de inwoners en bezoekers in het Eemgebied.

Om dit doel te bereiken is de gedachte ontstaan om een canon van de Eem te maken. Een canon waarin diverse onderwerpen die meer of minder met de Eem te maken hebben, worden opgenomen. Het is de bedoeling deze canon steeds met nieuwe onderwerpen aan te vullen.

Om deze canon een zo groot mogelijk draagvlak te geven wil Eemsnoer deze canon samenstellen samen met iedereen die een onderwerp met betrekking tot de Eem kan aanleveren. De bedoeling is om op deze wijze in ieder geval 50 onderwerpen rond de Eem te verzamelen die een venster op de Eem vormen en bij elkaar de Canon van de Eem.

Teksten voor onderwerpen kunnen worden gemaild naar info@monumentenbunschoten.nl.

Eembrugge

Tue, 09 Jan 2024 15:37:00 GMT

Eembrugge op een kaart van rond 1750

Algemeen wordt aangenomen dat het tegenwoordige Eemnes van oorsprong is ontstaan vanuit een nederzetting bij Eembrugge. Die nederzetting lag aan de oostzijde van de rivier, waar naar alle waarschijnlijkheid in de ondergrond een zandopduiking of een rivierduin ligt. Van hieruit ontstond er een kleinschalige ontginning, wellicht al in de 12 ^e eeuw. Deze is op zeker moment uitgebreid naar de westkant van de Eem.

Deze nederzetting komt het eerst voor in twee oorkonden uit begin 1254 waarin onder andere de tiendrechten op het gebied ten westen en ten oosten van de Eem worden verdeeld. Daarin staat de tekst ‘decime in occidentalis parte Eme’ wat betekent: ‘de tiend in het westelijk deel van Eme’. In maart 1254 werd aangaande de kerk geschreven: ‘decima in orientalis part ecclesie de Ema’, wat betekent: ‘de tiend in het oostelijk deel van het kerspel Ema’. Eme en Ema zijn Latijnse vervoegingen. De Sint-Janskerk van Eme of Ema, was al eerder gesticht vanuit Leusden. Het was de parochiekerk van het kerspel dat aanvankelijk het gebied van Bunschoten, Baarn en Eemnes omvatte.

Mevrouw dr. A. Johanna Maris, die medio vorige eeuw een boek over Eemnes schreef, schrijft als vertaling voor 'parte Eme' en 'part ecclesie de Ema': ‘deel van ter Eem’. Zij en andere auteurs over de geschiedenis van deze omgeving hebben heel vaak de naam Ter Eem gebruikt voor de nederzetting voor de periode vóórdat Huis ter Eem werd gebouwd in 1346, bij de kerk aan de oostzijde van de Eem. Dit huis was een versterkte woning van de bisschop van Utrecht. Daarvóór heette de nederzetting echter al gewoon Eembrugge of met iets andere spellingen. Het was het centrum van het kerspel Ema.

Al omstreeks 1300 was er sprake van ‘schepenen en buurmeesters van Eembrucge’, waaruit blijkt dat er een brug was. Voordien was er wellicht een voorde, een doorwaadbare plaats. De plaats van de vroegere voorde – en later de brug – lag tot 1960 op een recht stuk in de rivier tussen de percelen Eemweg 100 en 102. Dat is circa 100 meter noordwestelijk van de huidige brug. Dit was een voor de hand liggende plaats, want de rivier was daar ondiep. Er was daar namelijk geen diepe geul met een uitschurende werking in een buitenbocht. De nederzetting Eembrugge is aan weerszijden van deze brug gegroeid. In de 16 ^e eeuw moest de bebouwing aan de oostzijde verdwijnen door de steeds groter wordende schans rond het kasteel.

In de 16 ^e eeuw raakte het gebruik van de naam Ter Eem in zwang, hoewel de naam ook al eens voorkwam in een rekening uit 1378-1379 van de bisschop van Utrecht, de eigenaar van het kasteel. Nog tot omstreeks 1930 vindt men op topografische kaarten Ter Eem als naam terug in de aanduiding ‘Eembrugge of Ter Eem’. Tegenwoordig wordt de naam Eembrugge ook gehanteerd voor de Eemnesser ‘buurt’, c.q. industriewijk, aan weerszijden van de Baarnse buurtschap langs de Eemweg.

Ontleend aan: Jaap Groeneveld, 'Stadjes, buurtschappen en polders', in : Eemnesser Namenboek – Verklaringen van onze plaats-, veld- water-, huis- en straatnamen, Eemnes 2021.

Schepenjagen

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Tue, 09 Jan 2024 15:29:06 GMT

Voorbeeld van een draaipaal of springstok

Het lage water en de vele bochten waren niet de enige moeilijkheden om de Eem op te varen. Met afstromend water en tegenwind, was het in de tijd van de zeilvaart nauwelijks mogelijk om verder te komen. Het enige dat overbleef was dan dat de schippersvrouw of -knecht aan een lange lijn het schip vooruit trok. Geen gemakkelijk karwei en bij schepen met een zware vracht nauwelijks te doen. In dat geval huurde de schipper een man met paard in, een schepenjager, die het schip naar Amersfoort trok.

Omdat het vrachtverkeer over de Eem voor Amersfoort van levensbelang was, zorgde de stad al in de zeventiende eeuw voor de aanleg van het Jaagpad. Dat lag en ligt aan de oostkant van de Eem tot aan de Grote Melm bij Soest. Vandaar gaat het jaagpad verder aan de westkant van de Eem. Schepenjagers moesten daar met een pontje overvaren.

Al met al een heel gedoe om de 18 kilometer lange vaarweg vanaf de Zuiderzee tot aan Amersfoort af te leggen.

Dat jagen van schepen kende een probleem bij het passeren van bochten. De jager trok dan het schip gemakkelijk in de wal. Om dat te voorkomen werd voor de bocht een zogenaamde rolpaal geplaatst waar de jaaglijn achter bleef. Door tegen te sturen, voorkwam de schipper dat hij met zijn schip in de wal terecht kwam. Aan het zuidelijk deel van de Eemdijk, nabij het zogenaamde Grote Gat, stond onder meer zo’n paal. In Eemdijk werd dat de ‘Springstok’ genoemd.

De oorsprong van Eemnes

Tue, 09 Jan 2024 15:20:29 GMT

De haven van Eemnes

In 1269 verpachtte het Sint-Janskapittel in Utrecht (gesticht tussen 1027 en 1054) voor 20 schellingen per jaar grond aan Pieter en Beatrijs. Die grond lag in 'themenesse', wat te lezen is als ''t hemenesse', 'nes aan de Eem' of ‘Hemus’. Een nes is in het algemeen een landtong of schiereiland in een meer of zee, maar ook land in de binnenbocht van een meanderende rivier. ‘Nes’ verwijst naar de vorm van een neus.

In het boek ‘De Eemlandtsche Leege Landen' zijn de auteurs Dekker en Mijnssen-Dutilh ervan uitgegaan dat Eemnes zijn naam ontleent aan de binnenbocht in de Eem, die bekend staat als De Geeren bij Eembrugge, omdat de ontginning van daaruit zou zijn begonnen. Recente vondsten stellen die aanname ter discussie. Er is nooit een aanwijzing gevonden dat De Geeren een ‘nes' of iets in die zin werden genoemd. Sterker nog, in 1445 en 1488 noemde de Paulusabdij de kerken van ‘Ema vocatur alio [genoemd als] Eembrughe, Baerne, Eemnesse, Nova [Nieuw] Emenesse’, waar de laatste staat voor Eemnes-Binnen.

Aanwijzingen van een benoemde nes komt men driemaal tegen bij de monding van de Eem. Op de kaart van de beide Eemnessen uit 1715, die de afwateringstoestand tot 1650 weergeeft, staat de noordelijke punt van het Groote Raboes als ‘De Nes’ aangegeven. Van doorslaggevend belang zijn verder twee verwijzingen in leggers van de belastingen. Die van het morgengeld van 1511 vermeldt als afrekening voor ‘Meijns Nannensz Lant’, c.q. ’t Breeland (Meentweg 121), dat Gijsbert Gosensz betaalt voor 3 morgen ‘in de Nesch’, die met zekerheid in dit gebied lag. De legger op het oudschildgeld van 1536 vermeldt Gijsje Jans Nes Maat als maatland ten noorden van de Truikmer Maat. We lezen dit daarom als 'de maat van Gijsje Jans'. In elk geval is duidelijk dat in de 16 ^e eeuw al die landtong ‘De Nes’ werd genoemd.

De zuidoosthoek van de Lange Maten binnen de verdwenen ebstroom ten oosten van het voormalige eiland De Helling kan ook als een duidelijke nes aan de Eem worden beschouwd. Ook omdat juist het genoemde land van Pieter en Beatrijs uit 1269 zich daar in Cornelis Lamberssens of Brouwers en Bots Erf (Meentweg 75) en bijbehorende maatland bevond. Dat wil zeker niet zeggen dat hier ergens een dorpje lag met de naam 'themenesse’. Een nes-naam kan namelijk ook al gegeven zijn aan een gebied (door schippers?), zonder dat daar mensen woonden. Het is niet vreemd dat een naam van een groter gebied ontleend is aan een kleiner gebied, zoals dat ook bij de eerdere aanname van de herkomst van de naam Eemnes is verondersteld.

In 1331 noemde het gerechtsbestuur van het kerspel zich voor het eerst 'van Eembrucghe ende van Eemnesse’. Blijkbaar was ‘Eemnesse’ duidelijk verder weg gelegen, niet bij de brug. In 1339 noemden 'die van Eemnesse’, ca. 35 man, zich afzonderlijk naar de noordelijker gelegen nederzetting en het gebied dat in 1269 al ‘themenesse’ was genoemd. Zij maakten toen afspraken met de graaf van Holland, die al omstreeks 1330 een grens of 'rade' had getrokken, ook dwars door hun richting Blaricum ontgonnen landerijen. Hierlangs was al of werd een kade aangelegd die 1336 al weer werd opgehoogd (opgelaagd).

De graaf wilde graag dat de Eemnessers aan de westkant kwamen wonen. Zij woonden dus nog aan de oostkant. De suggestie dat zij nog woonden in Eembrugge is met 35 man en hun gezinnen niet aannemelijk. Meer aannemelijk is dat zij woonden op de zandrug die door de Noorpolder te Veld liep, waarop nu het radiostation staat. Op deze rug zijn verscheidene middeleeuwse vondsten aangetroffen, waaronder een rest van een huisplaats bij de erfstrook waarop Pieter en Beatrijs zich in 1269 vestigden. Op de zandrug in Zuidpolder te Veld zijn zulke vondsten niet of nauwelijks gedaan. Of Eemnessers nog dichter bij de Eem zijn begonnen met ontginnen, zoals Vervloet en De Bont beredeneren wacht op niet destructief bodemonderzoek. Alles wijst erop dat Eemnes zijn naam heeft ontleend aan een nes en het aangrenzende gebied ten noorden van de Eemnesservaart, terwijl de inwoners kerkelijk nog bij het kerspel Ema van de Sint-Janskerk in Eembrugge hoorden.

De Eemnessers vestigden zich omstreeks 1350 achter de kade die we nu kennen als Wakkerendijk en Meentweg en weden daarmee onderdanen van de graaf van Holland. Zij hadden omstreeks 1345 al een kerkje op de huidige plaats van de Grote of Nicolaaskerk, waaromheen de dorpskern van Eemnesse ontstond, dat later bekend stond als Eemnes-Buiten(dijks), en nu weer Eemnes.

Ontleend aan:

Jaap Groeneveld, 'Stadjes, buurtschappen en polders', in : Eemnesser Namenboek – Verklaringen van onze plaats-, veld- water-, huis- en straatnamen, Eemnes 2021.

Jaap Groeneveld, 'De grond van het kapittel van Sint-Jan in Eemnes De erfpacht van 1269 in themenesse en boter bij de vis', in: Tussen Vecht en Eem 36 (2019) 4, p. 323-335.

’t Raboes en De Nes van Eemnes

Mon, 18 Dec 2023 18:59:50 GMT

Het Raboes vanuit de lucht

Wat tegenwoordig ‘t Raboes wordt genoemd, vormde van oorsprong het oostelijke deel van een groter kustgebied dat onder invloed van de Zuiderzee door afslag werd opgedeeld in twee delen. Omstreeks 1535 moet het hele Raboes (Achterste en Voorste Raboes tezamen) nog tot het verlengde van het oostwaarts lopende deel van de Gooiergracht hebben gelopen. Deze liep toen nog tot (bijna) in de monding van de Eem. De noordpunt bij de monding van de Eem werd in de 16e en 17e eeuw De Nes genoemd, zoals dat bij zulke landtongen vaker voorkwam.

‘t Raboes zoals we dat nu kennen is wellicht de rest van de grotere 'meen' die zich aanvankelijk over een groot deel van de Noordpolder, Heinellenpolder en aangrenzende maatlanden zou hebben uitgestrekt. Een ‘meen’ of ‘mheen’ (zie Arkemheen en Van de Mheen) is een gemeenschappelijk gebruikte weide waarvan de erfscheidingen niet of moeilijk onderhouden kunnen worden, maar de grond particulier eigendom is. Dat in tegenstelling tot een meent, die eigendom is van de hele gemeenschap. Aldus de verklaring van de verklaring van Margriet Mijnssen-Dutilh in Amersfoort lag aan zee (2007). Illustratief is in dit verband de Meendijk aan de noordkant van Eemnes, die later werd verbasterd tot Meentdijk, maar nu weer officieel Meendijk heet.

Omdat het oostelijke deel van ‘t Raboes niet (meer) aansloot op de erfstroken, is nog tot in 1637 het oostelijke, Achterste Raboes onverdeeld in gemeen gebruik gebleven van inwoners van Eemnes-Buiten. Het werd destijds wel gebruikt om er gemeenschappelijk 'paarden en beesten' (runderen) te weiden. In dat verband werden in 1842 nog de benamingen Grote en Kleine Gemeenemaat binnen 't Grote Raboes gebruikt. ‘t Grote Raboes werd slecht beheerd totdat Willem Verweij als nieuwe eigenaar in 1725/26 een nieuwe kade aanlegde.

In 1695 besloten de ingelanden (landeigenaren en gebruikers) tot verbetering van de oude kade, die nog gedeeltelijk voor het ‘Cleyne Rebous’ of Voorste Raboes lag. Tussen het Voorste Raboes en het Achterste Raboes was land in zee verdwenen waardoor het oorspronkelijke veel grotere Raboes in tweeën was gedeeld. De verdeling in percelen en de benamingen van het Kleine Raboes sloten aan op die ten westen van de Zomerdijk. Het poldertje waterde uit via de Heinellenbuitenwetering. Het vormde vanaf die tijd een deel van de maatlanden, zij het met een eigen beheer als Waterschap de Vennen dat ondergeschikt was aan het polderbestuur van de Grote Maatpolder. Later werd het gewoonlijk Voorste Raboes, de Ven, de Venne(n) of Vennepolder genoemd.

De benaming Raboes, ook wel eens als Rebous of Ramboes geschreven, wordt verschillend verklaard. Enerzijds wordt verband gelegd met Goosen Ruth Bouten Erf, dat ook voorkwam als Gosen Rebouten Erf. Een andere verklaring verwijst naar bakens voor de scheepvaart, een korf (boes) op een staak (ra). Verder wordt verband gelegd met het oude woord 'raboest' dat 'ruw, wild, woest, onstuimig' betekent.

Jaap Groeneveld

Ontleend aan de betreffende lemmas door de auteur beschreven in: Eemnesser Namenboek, Eemnes 2021.

Lantaarns en lichtopstanden

Wed, 13 Dec 2023 10:21:03 GMT

In de tijd dat de Zuiderzee nog bestond, was het in het donker moeilijk om de Eem te vinden. Volgens oude bronnen werd al in 1696 een lantaarn aan de westkant van de monding geplaatst. Dat heeft vast iets geholpen, maar afdoende was het niet. In de Bunschoter van 4 februari 1972 lezen we dat Renger Boelhout op dat moment verantwoordelijk was voor het ontsteken van de lichten langs de Eem. Zijn vader en grootvader deden dat voor hem al vanaf 1851.

Was er oorspronkelijk alleen een lantaarn aan de westkant. Dat veranderde pas in 1931. In die tijd vond een flinke verbetering van de Eem plaats en daarbij ook het verbeteren van de verlichting. Er werden aan beide zijden aan de monding Eem mast geplaatst met daarop een lantaarn. Ook landinwaarts kwamen er twee lichtopstanden. De achterste had een hoogte van 17 meter en de voorste had gerekend vanuit zee een hoogte van 10 meter. Stonden die twee geleidelichten zoals ze ook wel werden genoemd, in een lijn, dan wist de schipper dat hij recht voor de Eem voer. Op zich natuurlijk een flinke verbetering, maar verder langs de Eem werd niets geplaatst. Dat betekende dat een schipper in het donker maar moest ontdekken waar de vele bochten in de Eem waren.

De lichtopstanden waren grote vierkante masten die echt iets weg hadden van vuurtorens. In het midden van de mast zat een trap waardoor bij het licht kon worden gekomen. Ergens eind jaren 1970 zijn de masten vervangen door lichten op een soort van lantaarnpaal. Die zijn niet meer als een vuurtoren te zien.

De Springstok

Tue, 12 Dec 2023 09:19:43 GMT

Voorbeeld van een draaipaal

Van een lezer van deze rubriek in De Bunschoter kwam de vraag of er eens iets over De Springstok kon worden geschreven. Een vraag die positief kan worden beantwoord, ook al is er over de Springstok zelf niet veel te vertellen.

Volgens het plaatselijke Dialectwoordenboek is de Springstok: Een locatie aan de oostelijke dijk van de Eem tegenover Eemdijk 185; een springstok was een draaipaal bij bochten van kanalen of rivieren om de jaaglijn van een trekschuit zo te geleiden dat het vaartuig niet tegen de oever liep. Eigenlijk is dat alles wat er over de Springstok is te vertellen. Maar het kan ook nog iets worden uitgediept.

De locatie

De Springstok stond op de Eemdijk aan de noordkant van het zogenaamde Grote Gat. Dat gat was ontstaan toen in 1825 een doorbraak plaatsvond van de dijk langs de Eem en het rivierwater een groot stuk van de dijk wegsloeg. Daarna is er een nieuwe dijk langs de doorbraak gelegd. Dat betekende dat de dijk een stuk landinwaarts werd gelegd. De dijk deed ook dienst als Jaagpad. Dat is een pad langs een rivier of een kanaal dat werd gebruikt om schepen vooruit te trekken. Dit voorttrekken werd jagen genoemd. Dat was nodig bij ongunstige wind en tegenstroom waardoor een schip op de zeilen niet vooruit kwam. Vaak vond het jagen plaats door een paard met begeleider, maar soms gebeurde het ook met menskracht.

Tussen het schip en de jagers zat een flink touw. Om het schip goed te kunnen jagen, mochten er tussen de jagers en de boot, geen obstakels zitten tussen het jaagpad en het water. Er stonden dus geen bomen langs de waterkant van een jaagpad. Om te voorkomen dat de schuit bij bochten in de oever werd getrokken stonden hier vaak zogenaamde draaipalen. In het dialect aangeduid als een springstok.

Een draaipaal

Zoals gezegd, stond een draaipaal langs een jaagpad op de plaats waar het pad een bocht maakte. Door het touw tegen de draaipaal aan kwam, werd voorkomen dat het schip naar de kant werd getrokken. Om dat soepel te laten verlopen zat er aan de paal een rol waardoor het touw langs de paal rolde. Zo’n draaipaal bestond uit een verticale paal van ijzer of hout, die stevig in de grond was verankerd. Aan de kant van het vaarwater bevond zich aan de boven- en onderzijde een bevestigingspunt. Daartussen zat de draaibare rol van hout of metaal die rond een as draaide. Aan de bovenzijde en onderzijde van de draaipaal waren geleidingsbeugels gemonteerd, soms voorzien van een sierlijke krul. De geleidingsbeugels moesten voorkomen dat de jaaglijn van de paal afliep. Als de jagers voorbij de bocht waren, kwam het touw los van de paal. Met wat fantasie kun je zeggen dat het er als het ware vanaf sprong en vandaar de naam Springstok. Al was de stok in dit geval een stevige paal.

De vraag rijst dan nog hoe lang de Springstok er heeft gestaan. Op topografische kaarten is de aanduiding ‘Springstok’ vanaf 1850 te vinden. Op dat moment stond de Springstok er en waarschijnlijk was dat kort na de dijkdoorbraak in 1825 al het geval. In 1930 was de aanduiding voor het laatst op de kaart te zien. Doordat schepen rond die tijd voor een groot deel al met een motor waren uitgerust, werd het schepenjagen steeds minder. En daarmee werd de functie van een draaipaal overbodig. De Springstok verdween, maar de naam bleef nog lang in gebruik voor dat deel van Eemdijk. Om de herinnering levend te houden, zijn op sommige locaties in ons land replica’s geplaatst. Het is een idee om dat ook in Eemdijk te doen.

Hoge deur in de visafslag

Thu, 02 Nov 2023 08:47:14 GMT

Detail van de bouwtekening uit 1923

Bij het Centrum voor Erfgoed & Cultuur kunnen uiteenlopende vragen worden gesteld over het erfgoed of de cultuur in de gemeente Bunschoten. In deze rubriek wordt getracht op deze vragen een antwoord te geven. Soms is een antwoord gemakkelijk, maar in andere gevallen is er eerst wat onderzoek nodig. Dat was het geval bij een vraag waarom er in de noordgevel van de visafslag een ‘hoog’ geplaatste deur zit en waarvoor deze werd gebruikt. Zat er soms ooit een trap voor?

Een interessante vraag. De aanwezigheid van deze deur is inderdaad vreemd. Doordat de deur hoog zit, kan die niet als ingang worden gebruikt. Dat kan alleen als er een vrij hoge stoep voor zou zitten. En als de deur als ingang gebruikt wordt, leidt deze in de afslag op dit moment zelf nergens naartoe. Een bijzondere situatie.

Uit de bouwtekening van de visafslag uit mei 1923, blijkt dat er voor de deur een stoep was gepland met zeven treden. De deur ging naar binnen open. Vanuit de deur was er een gang gepland tussen de rijen banken. Net als een gang aan de andere kant van de afslag. De vraag is alleen of die ingang wel ooit is gebruikt. En daarmee tegelijk de vraag of die stoep wel ooit is gerealiseerd. Er zijn geen foto’s bekend waarop een trap aan de noordgevel is te zien. Ook aan het metselwerk zoals dat er nu nog bij staat, blijkt niet dat daar ooit een stoep heeft gezeten. Dat zegt niet alles maar het feit dat op foto’s die kort na de bouw van de visafslag zijn gemaakt, geen trap is te zien, versterkt het vermoeden dat de trap nooit is gerealiseerd.

Bij de bouw van de nieuwe visafslag was het de bedoeling dat er 144 zitplaatsen kwamen. Daarvoor waren er 16 banken in gepland. Die waren door de gang in verlengde van de hoge ingang van elkaar gescheiden. Dat aantal zitplaatsen varieerde in de loop van de tijd nogal. Als er in 1923 144 zitplaatsen zijn gemaakt, waren er daarvan in 1949 nog maar zestig over. Dat was op dat moment te weinig en daarom werd het aantal zitplaatsen in dat jaar verhoogd tot 100. Later is dat weer teruggebracht tot de situatie zoals die nu nog is.

Een reden dat de trap niet is gerealiseerd, kan zijn dat er rond het gebouw een vrije ruimte moest overblijven van 2,5 meter. Dat kon met de trapopgang erbij wellicht net gaan, maar het werd wel een obstakel.

Hoe het ook zij, als de trap niet is gemaakt, is het vreemd dat de deur wel is gemaakt. Met de bouw van de trap moest immers eerder worden begonnen dan met het plaatsen van de deur.

Een gedachte die wel eens is geopperd is dat de deur gebruikt kon worden bij extreem hoog water. Dat je dan met een bootje naar de deur kon varen. Dat is inderdaad een mogelijkheid, maar wat had dat voor zin. Want als het water zo hoog kwam, stond het in de visafslag net zo hoog en heeft het geen nut naar binnen te gaan.

Kortom, oorspronkelijk was de deur als een in- en uitgang bedoeld, maar door het achterwege laten van de stoep, had deze vanaf het begin geen functie.

Binnengracht of Spakenburger Gracht

Wed, 25 Oct 2023 14:21:42 GMT

De weg en de gracht naar Spakenburg

Onlangs was in het nieuws dat de gemeente een projectvisie voor de Binnengracht gaat opstellen. Dat kan mooi zijn, maar nog mooier was het als de werkelijke naam van de gracht wordt gebruikt. De officiële naam is immers Spakenburger Gracht. Dat wil zeggen de gracht naar Spakenburg. Een voor de hand liggende naam want vanaf de stad Bunschoten was dit immers de gracht naar Spakenburg. Zoals de Molenstraat vroeger de naam had van Spakenburgerweg West en aan de oostkant van Spakenburgerweg Oost.

Een mooie naam voor de gracht die oorspronkelijk veel langer en breder dan wat er nu nog van over is. De gracht is heel oud. Voor het ontstaan van de gracht moeten we diep in de geschiedenis duiken. De ‘as’ Veenestraat‑Dorpsstraat- Spakenburger Gracht wordt wel gezien als basis van waaruit de ontginning van het gebied plaatsvond. Al verschillen de meningen daarover, maar dat is een ander verhaal. De Spakenburger Gracht sloot niet aan op de wetering die langs de Veenestraat werd gegraven omdat het hoger gelegen ‘eiland’ Bunschoten er tussen lag. Komend uit het zuiden week de watergang nog voor hij het eiland bereikte, uit naar het westen en volgde waarschijnlijk de bedding van een kreek. Dat moet een verlengstuk zijn geweest van kreken die in het Hooglandse deel van het gebied waren ontstaan.

De watergang volgde de westelijke en oostelijke rand om het eiland en nam ten noorden van het ‘eiland’ weer min of meer kaarsrecht dezelfde richting aan als in het zuiden. De watergang die ten noorden van het eiland Bunschoten naar het noorden liep werd de Spakenburger Gracht. Eigenlijk begon de gracht dus daar waar de stadsgracht ophield en dat was bij het Kaspuitje. Dat was een soort spuispluisje ongeveer ter hoogte van het huidige Stadsspui waar ooit de haven van Bunschoten lag.

Ergens in de twintigste eeuw is de naam Binnengracht (Binnegrâft) in gebruik geraakt. Het waarom is niet te achterhalen. Een veronderstelling kan zijn dat de naam van de gracht is ontstaan nadat in en kort na de Tweede Wereldoorlog twee ringweteringen om de bebouwde kommen van Bunschoten en Spakenburg zijn aangelegd. Weteringen die aansloten op de oude Stadsgracht in het westen en de gracht aan de oostzijde van de oude stad Bunschoten. Dat waren buitengrachten maar het is de vraag of ze ooit zo werden genoemd.

Het schijnt zelfs zo te zijn dat de benaming Binnengracht al in het begin van de jaren 1930 in gebruik was. In die tijd was er nog helemaal geen sprake van de ringweteringen. Kortom, het is onduidelijk waar de verbastering van de naam Spakenburger Gracht in Binnengracht, vandaan komt. Historisch gezien is de laatste naam in ieder geval volstrekt onjuist.

Overigens is er ook onduidelijkheid over de naam zelf. Op kadastrale kaarten die in 1832 zijn gemaakt, is er sprake van Spakenburgse Gracht. Een benaming die verder nergens voorkomt. In de archieven van de waterschappen is het wel steeds de Spakenburger Gracht.

Het Overvaren

Tue, 24 Oct 2023 09:40:08 GMT

Een oud voetveer bij Eemdijk

Sommige buurten in vooral oudere delen van een plaats, hebben een eigen naam. De betekenis van die namen is vaak gemakkelijk te achterhalen. Zoals bijvoorbeeld de Schoolbuurt in Eemdijk. Al staat de school daar tegenwoordig niet meer. Moeilijker is de verklaring van de namen Davidshof en Christiaan aan de Dorpsstraat. Een naam die wel eenvoudig is te verklaren en waar onlangs naar werd gevraagd is Het Overvaren. Dat is een buurtje in Eemdijk rond de nummers 130 tot 140. De vraag luidde wat dat Overvaren nou precies was.

De verklaring is niet zo moeilijk. Ooit was daar een veerpont over de Eem. Daar kon je dus over varen en vandaar de naam Het Overvaren. Over de geschiedenis van dit voetveer is niet veel bekend. De eerste keer dat de aanwezigheid van een veer op die plaats op een kaart is ingetekend, is op een topografische kaart van 1850. Maar het veer was al ver voor die tijd in gebruik. Dat blijkt uit een rechtszaak uit 1776.

In die tijd waren er meer Eemdijkers die brood zagen in het overzetten van mensen. Die woonden meer noordelijk van het Overvaren. Gerrit Sweeren was op dat moment ‘veerbaas’ op de bestaande pont en hij liet dat niet zomaar over zijn kant gaan. Er kwam een rechtszaak van en in een soort toelichting op een bezwaarschrift stelde Sweeren dat hij de enige veerman was die officieel was aangesteld en van de Ambachtsheer van Bunschoten het recht had ontvangen om op het grondgebied van Bunschoten mensen over te zetten. Voor die tijd deed zijn vader dat al vanaf ‘onkennelijke tijden’. Op oude kaarten is in ieder geval af te lezen dat er in de 19 ^e eeuw bij Eemdijk twee mogelijkheden zijn geweest om zich te laten overzetten.

Van dat overvaren is ter plaatse niets meer te ontdekken. Niet op de plaats zelf, maar ook niet in de vorm van foto’s of documenten. Alleen een enkele tekening of schilderij toont het pontje over de Eem. Overigens moeten we geen grote voorstelling van dat pontje hebben. Het wordt ook steeds omschreven als een ‘voetveer’. Veel meer dan eenvoudig houten vlot met een paar hekken aan de zijkanten of een roeiboot is het niet geweest. Dat blijkt uit een inventarisatie uit 1815 waarin gesproken wordt over: ‘een klein veer met een boot of klein schuitje’.

Het was niet bedoeld voor het overzetten van rijtuigen en grote voertuigen. Veelal alleen voor voetgangers en wellicht wat vee als een boer aan de overkant van de Eem wat land had kunnen pachten.

Dat juist op deze plaats een ‘veerdienst’ in de vaart kwam, was omdat aan de westkant van de Eem langs de Eemnesservaart een pad dwars door de polder liep. Een pad van Eemnes tot aan de sluis en vandaar over het dijkje naar de Eem. Juist hier ontstond daarom een gelegenheid tot overvaren.

Straatnamen in Rengerswetering

Tue, 22 Aug 2023 13:24:50 GMT

Voorbeeld van het gebruik van veldnamen

Onlangs zijn voor de aan te leggen wegen op eiland 5 in Rengerswetering de straatnamen vastgesteld. Daarbij werd opnieuw een keuze gemaakt uit het historische namengoed zoals dat vroeger in (de omgeving van) deze wijk werd gebruikt. Namen die soms al eeuwen geleden zijn ontstaan en in de loop van de tijd in het vergeetboek zijn geraakt. Dat kwam door verkoop, door het realiseren van uitbreidingsplannen en tijdsverloop. Dat is jammer want die namen zeggen vaak iets over het gebruik van de grond, de eigenaar, de gesteldheid enzovoorts. Het is mooi en uniek dat deze namen nu in onze omgeving een nieuwe toekomst krijgen.

De nieuwe wegen in Rengerswetering krijgen de volgende namen: Hoge Hof, Lage Hof, Laakhof, Vijverhof, Veenhof en Doornhof. Allemaal namen die eindigen op ‘hof’. De straatnamen op de eerste eilanden eindigden steeds op ‘kamp’ en in het midden werd het achtervoegsel ‘land’ toegevoegd. Die verschillende achtervoegsels maken niet altijd onderdeel uit van de oorspronkelijke veldnaam. De oorspronkelijke namen zijn in dit geval: de Doorn, de Laakkamp, De Vijver en ’t Veen. De Lage en Hoge hof kwamen van oudsher in deze vorm voor.

De toevoeging ‘hof’ is bedoelt om daarmee een soort van eenheid te creëren. Daarvoor moesten de oorspronkelijke namen enigszins worden aangepast. Een vereiste is immers dat straatnamen kort zijn en vooral duidelijk uit te spreken en te schrijven. Namen in dialect zijn om die reden minder gewenst.

Vaak is de oorspronkelijke betekenis van de veldnaam te herleiden, maar helemaal zeker is dat niet. Bij de Hoge en Lage Hof spreekt dat voor zich. Veldnamen met ‘doorn’ erin herinneren aan het feit, dat in het verleden percelen soms omgeven werden door heggen, bomen en struiken die met doornen bezet waren. De meest voorkomende begroeiing was de hagedoorn. Doornig struikgewas vormde een moeilijk doordringbare hindernis voor het wild, dat zich te goed wilde doen aan de akkerbouwgewassen.

Vijver kan een andere naam zijn voor ‘waterplas’, zoals een waai, maar het kan ook een benaming zijn voor ‘drinkwaterplaatsen voor het vee’. De Laakkamp lag oorspronkelijk bij de Laak en daardoor is deze benaming niet moeilijk te herleiden. ’t Veen tot slot wijst op een stuk dat vooral uit veen bestond.

Met deze straatnamen is weer een stuk cultuurhistorie van de gemeente Bunschoten voor lange tijd vastgelegd. Doordat de namen oorspronkelijk in de polders werden gebruikt, horen ze bij dit gebied. Het zijn ook namen die uniek en meer waarde hebben dan het gebruiken van namen van bijvoorbeeld componisten, schilders of ontdekkingsreizigers die geen enkele relatie hebben met de gemeente Bunschoten. Dat zijn ook namen die in veel andere plaatsen voorkomen.

De nieuwe straatnamen, waarover ook het Centrum voor Erfgoed & Cultuur is geraadpleegd, leggen weer een stuk historie vast. Zo gaat achter een eenvoudige straatnaam, soms een hele geschiedenis schuil.

Vroeg schilderij

Tue, 18 Jul 2023 12:29:37 GMT

Geschilderd op oud zeildoek van een botter

The body content of your post goes here. To edit this text, click on it and delete this default text and start typing your own or paste your own from a different source.

Jaagpad langs de Eem

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Mon, 12 Jun 2023 21:55:26 GMT

Links van de afrastering het jaagpad

Langs de hele Eem was een zogenaamd jaagpad aangelegd. Dat Jaagpad vindt zijn oorsprong in het gegeven dat rond het begin van de 17e eeuw, de rivier de Eem niet altijd even goed op diepte werd gehouden waardoor vrachtschepen de stad Amersfoort niet konden bereiken. In 1589 werd bepaald dat de dorpen in Eemland moesten zorgen voor het op diepte houden van de rivier. De diepte moest zodanig zijn dat schepen Amersfoort konden bereiken.

Met het op diepte brengen van de rivier was men er nog niet want bij weinig wind, konden de zeilschepen nauwelijks de rivier op komen. De oplossing van dat probleem was eenvoudig. Met een paard kon het schip toch op en neer de rivier worden getrokken. Mensen die dit deden, hadden als beroep ‘schepenjager’. Op een gegeven moment waren er maar liefst 13 in functie. Omdat dit wat teveel was, bepaalde de provincie dat er door uitsterven nog maar tien mochten overblijven. De bemoeienissen van de provincie gingen nog verder want men bepaalde ook de prijs. Voor een geladen schip dat tot de stad werd getrokken, moest een gulden en acht stuivers worden betaald. Voor een leeg schip een gulden en twee stuivers. Waren er twee paarden nodig om het schip te trekken, dan mocht er nog tweederde van het loon bij worden geteld.

Oorspronkelijk ging dat schepen jagen gewoon over de oevers van de rivier. Dat was niet altijd een pretje want als het had geregend of als het rivierwater wat buiten zijn oevers was getreden, was de grond door de klei zo glad als spek. Vandaar dat vanaf 1613 werd begonnen met de aanleg van het Jaagpad. Dat begon bij Amersfoort. Het heeft wel een tijdje geduurd voordat men bij de monding van de Eem was. Niet alleen omdat al het werk met de hand moest gebeuren, maar ook omdat er grote kosten moesten worden gemaakt voor de aankoop van de nodige grond.

Bij het schepenjagen werd een lijn gespannen tussen het schip en een paard op het jaagpad. Was er geen paard voorhanden, dan trok de vrouw van de schipper de boot. De aanleg van het jaagpad begon in 1613.

Aan het onderhoud van dit pad werd veel aandacht en geld besteed. Waren er verzakkingen, dan regen de het klachten bij het Hoogheemraadschap. Werden deze niet meteen verholpen, dan gebeurde het wel eens dat de ‘jager’ met paard en al de Eem ingleed.

Het jaagpad langs de Eem lag in Amersfoort aan de linkerkant (gezien vanaf de Koppelpoort), de westelijke oever, en liep van de Koppelpoort tot aan de Grote Melm in Soest. Vanaf 1674 werd het pad stukje bij beetje verlengd tot aan de Zuiderzee. Dit vond plaats op de oostelijke oever. Bij de Grote Melm was een pontveer om de jager met zijn paard over te zetten.

Door de opkomst van de stoom- en later de motorvaart en het afnemen van de grote scheepvaart op de Eem, verloor het jaagpad zijn betekenis.

Klaas Zwaan 100 jaar

Thu, 08 Jun 2023 12:54:06 GMT

Klaas Zwaan kunstschilder van een verdwenen dorp

In het jaar 2022 was het 100 jaar geleden dat de kunstschilder Klaas Zwaan werd geboren. Dat was de reden om het jaar 2022 uit te roepen tot het Klaas Zwaan 100 jaar. Een jaar waarin op verschillende manieren werd teruggeblikt op leven en werken van Klaas Zwaan. Zo verscheen er een kalender, was er een grote overzcihtstentoonstelling in Museum Spakenburg en verscheen een boek waarin heel veel van de werken van Klaas Zwaan werden opgenomen. Omdat lang niet al zijn werken konden worden opgespoord en na het verschijnen van het boek nog nieuwe afbeeldingen beschikbaar kwamen, worden de nieuw gevonden werken op deze pagina opgenomen.

Het boek, Klaas Zwaan Kunstschilder van een verdwenen dorp, is nog altijd verkrijgbaar. Het kost slechts € 27,50 en is te bestellen via info@monumentenbunschoten.nl

Mocht u een schilderij of tekening hebben dat nog in het boek of op deze site is opgenomen, dan kunt u een foto naar het mailadres hierboven mailen.

Eerste werken

Tue, 06 Jun 2023 13:22:56 GMT

De BU 108 en botters in de Oude Haven

Schepen en vooral botters zijn veel door Klaas Zwaan getekend en geschilderd. De BU 108 is net als de schepen die aan de Oude Schans zijn afgemeerd, gemaakt in de oorlog.

Botters

Tue, 06 Jun 2023 13:13:16 GMT

De BU 45 en de BU 58

Twee Bunschoter Botters aan het vissen op het IJsselmeer

Tekeningen oude raadhuis en achter de Kerkstraat

Tue, 06 Jun 2023 13:11:10 GMT

Een steegje achter de Kerkstraat dat nu op de Sluisweg uitkomt.

Klaas Zwaan maakte ook verschillende tekeningen zoals deze van het oude raadshuis in de Dorpsstraat en een steegje aan de Kerkstraat.

Schilderij boerderij Eemdijk 1 24

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Thu, 01 Jun 2023 19:18:02 GMT

Foto als voorbeeld

Klaas Zwaan maakte zijn schilderijen ook vaak met een foto als voorbeeld. Zoals van dit rustieke plekje op de Eemdijk ter hoogte van nummer 124.

Botters in de Oude Haven

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Sat, 22 Apr 2023 09:26:43 GMT

Tekening als voorbeeld

Een gouache en een tekening van botters in de Oude Haven van Spakenburg

Stal met koeien.

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Sat, 22 Apr 2023 09:22:55 GMT

Tekening als voorbeeld

Een gouache gemaakt op basis van een tekening van een stal met koeien.

De Eemvaart

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Sat, 04 Feb 2023 20:11:44 GMT

Het deel van de vaart dat door Eemland moest gaan lopen.

Ooit was er een groots plan dat voorzag in de aanleg van een kanaal tussen de stad Utrecht en de Zuiderzee. Een waterweg die Utrecht een rechtstreekse verbinding door de eigen provincie moest geven met de Zuiderzee en van Utrecht een havenstad moest maken. Het plan voorzag erin dat de vaart bij Spakenburg uitmondde in de Zuiderzee waar een flinke haven was gepland. Een plan dat een plan is gebleven maar toch ongeveer tachtig jaar aan de orde is geweest.

De stad Utrecht was in de middeleeuwen een vooraanstaande handelsstad. Na 1600 verloor zij die positie en werd het een stad die alleen regionaal van belang was. De belangrijkste reden daarvoor was de ligging in het binnenland en de opkomst van steden die een goede scheepvaartverbinding hadden. Utrecht had via de Vecht een vaarverbinding met de Zuiderzee, maar door de lage waterstand in dat riviertje, konden alleen kleine schepen Utrecht bereiken. Bovendien liep een groot deel van de Vecht over Hollands grondgebied. Tegenwoordig is dat geen enkel probleem, maar in een tijd waarin op het grondgebied van de Nederlanden graven en bisschoppen elkaar het leven zuur maakten, was dat een probleem. Overigens was de Vecht slecht bevaarbaar door de bochten in de rivier waardoor ze voor zeilschepen een moeilijke vaarweg was.

Vandaar de behoefte aan een hele nieuwe vaarweg over Utrechts grondgebied. In eerste instantie werd de vaart via de kortste route naar de Eem geprojecteerd en via de Eem kon dan naar de Zuiderzee worden gevaren. Het plan voor deze zogenaamde Eemvaart ontstond rond 1640.

De Eemvaart

De staten van Utrecht besloten in 1640 een plan te laten uitwerken. Er worden twee tracés bedacht die allebei voorzien in het maken van een vaart naar de Eem. Het nieuwe kanaal, de Eemvaart, moest zo breed en diep worden dat volgeladen schepen uit zee tot in een dok voor de poorten van de stad Utrecht konden varen. Vanaf Utrecht moest de vaart zo recht mogelijk worden gegraven, ‘over een lengte van vier uur gaans’. Tot aan de Zuiderzee was dat in beide gevallen ongeveer 27 kilometer. De vaart moest een breedte krijgen van 22,5 meter en een diepte van ruim 1,5 meter. Een mooi plan, maar gerealiseerd werd het niet. Het viel veel duurder uit dan was gedacht. Bovendien verzette de stad Amsterdam zich tegen de nieuwe vaarroute omdat ze bang was voor haar eigen handel. De stad wist de Staten van Holland zover te krijgen dat ze het plan gingen tegen werken.

Na 1660 wordt weer over uitvoering gedacht. Het terrein wordt verkend en er worden waterpassingen gedaan waaruit onder meer bleek dat het hoogteverschil tussen de Utrechtse stadsgracht en de Eem ongeveer 75 cm was. De kosten van het graafwerk voor de Eemvaart werd berekend op een bedrag van 256.468 gulden.

Het rendement op dit bedrag moest komen uit tolheffing. Dit was gebruikelijk in de scheepvaart en bovendien zorgde de Eemvaart voor tijdwinst door de kortere afstand naar de Zuiderzee.

Toch stagneerde het project opnieuw. Er werd wel steeds over gesproken maar het kwam zelfs niet tot een begin van uitvoering. Zo nu en dan komt het weer even ter sprake. Zoals in een geschrift van Everard Meyster, de man die Amersfoorters voor altijd de bijnaam van Keientrekkers bezorgde. In een pamflet met de indrukwekkende naam: Deductie ofte bewijsselicke bedencking: belangende d'Eemsche zee-vaerd op Stichts eygen bodem nut-dienstelijk te graven, verwoordde hij zijn visie op het plan. Als argumenten noemde hij: de economische positieverbetering van Utrecht, de waterbeheersing in de Vechtstreek, de Hollandse tolheffing. Het verhaal getuigt van een brede visie, maar de tijdsomstandigheden na 1670 waren niet bevorderlijk voor de uitvoering van grote werken. Het jaar 1672 staat bekend als het rampjaar en er is geen geld meer voor de uitvoering van grote werken.

Compagnie van Commercie en Assurancie

In 1720 komt het plan weer in het nieuws. De Utrechtse Compagnie van Commercie en Assurancie, pakt het Eemvaartproject weer op. Deze onderneming had als doel het bevorderen van de handel en nijverheid en dat onder meer door de aanleg van een Eemvaart. Er werd een mooie kaart uitgegeven met als titel: Nieuwe en nette aftekening van de Door Gravinge die er staat te geschieden beginnende van de Stadt Utrecht tot aan Spakenborg in de Zuyder Zee met des zelfs Afbakinge etc.

De kaart geeft een heel brede vaart te zien waardoor het plan er aantrekkelijk uitzag. Dat was ook de bedoeling van de initiatiefnemers want men wilde het plan realiseren door aandelen uit te geven.

Er vormde zich een commissie van voorname heren die het oude plan 'Eemvaart' weer in de publiciteit brachten. Een mooi verhaal over het plan moest ervoor zorgen dat er tien miljoen gulden op tafel kwam. De prachtige kaart van het kanaal hielp daaraan mee. De grootste winst moest komen uit de tolheffing, haven-, sluis- en bruggegeld, veergeld enz. Het werd zo gunstig voorgespiegeld alsof de Compagnie enorme winsten ging maken. Velen trapten in de zorgvuldig opgezette val.

Totdat in oktober 1720 de aandelen ineens niets meer waard waren. De mannen die bij het uitgeven van de aandelen het contante geld en het goud en zilver hadden opgestreken, waren verdwenen. Het enige dat resteert van de mooie plannen zijn de mooie kaarten die bewaard zijn gebleven.

De kaart

De compagnie die de aandelen uitgaf, verspreidde op ruime schaal de mooie kaart van het plan. Het was later waarschijnlijk het enige dat nog wat waarde had voor de aandeelhouders. Duidelijk toont de kaart de Eemvaart die in een rechte lijn vanaf Utrecht naar de Eem loopt en vandaar een lichte knik maakt om vervolgens bij Spakenburg in de Zuiderzee uit te monden.

De vaart liep precies langs de grenzen van wat we nu de Bunschoten-Stad noemen. Ook daar stonden geen gebouwen.

Een blik op de kaart leert dat de haven van Spakenburg helemaal werd vergraven. Die verdween als het ware in de nieuwe vaart.

De kaart geeft de situatie in de Eempolder zoals die op dat op moment was, goed weer. De namen van de verschillende onderdelen als de Bloklandsche Polder, de Frans Jacobs Polder en de Noorder polder worden juist weergegeven, net als de ligging van de Bikkersvaart en de Broerswetering.

Het plan bleef bij een plan. Daardoor heeft de gemeente Bunschoten en Eemland zich kunnen ontwikkelen zoals dat is gebeurd.

Het Overvaren

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Sat, 04 Feb 2023 20:00:46 GMT

Locatie van het Overvaren

Sommige buurten in vooral oudere delen van een plaats, hebben een eigen naam. Zoals bijvoorbeeld het buurtje Overvaren. Dat is een buurtje in Eemdijk rond de nummers 130 tot 140.

De naam verwijst naar het gegeven dat op deze plaats ooit een veerpont was over de Eem. Daar kon je dus over varen en vandaar de naam Het Overvaren. Over de geschiedenis van dit voetveer is niet veel bekend. De eerste keer dat de aanwezigheid van een veer op die plaats op een kaart is ingetekend, is op een topografische kaart van 1850. Maar het veer was al ver voor die tijd in gebruik. Dat blijkt uit een rechtszaak uit 1776.

Het was niet bedoeld voor het overzetten van rijtuigen en grote voertuigen. Veelal alleen voor voetgangers en wellicht wat vee als een boer aan de overkant van de Eem wat land had kunnen pachten.

Aan de ‘veerdienst’ bij het overvaren kwam een einde aan het begin van de jaren 1930. In het noordelijke deel van de Eemnesserpolders werden na 1933 twee polderwegen aangelegd. Vanaf de noordelijke pont waren die snel te bereiken. Dat maakte de spoeling voor de pont aan het overvaren te dun en als er niets wordt verdiend, is de aardigheid van het exploiteren een veerpont snel verdwenen.

Bovendien was het vooral een veer voor het overzetten van voetgangers en aan die vorm van vervoer kwam in die tijd door de opkomst van fietsen en auto’s een einde. Eeuwenlang had het een belangrijke functie gehad, maar in de moderne tijd werd een voetveer, tenminste op die plaats, overbodig. Wat resteert zijn herinneringen en een bijna in het vergeetboek geraakte naam van een buurtje.

Een vroeg stilleven

Sun, 27 Nov 2022 15:56:48 GMT

Opschrift op de achterkant

Dit stilleven heeft Klaas Zwaan gemaakt in de Tweede Wereldoorlog. Het is gedateerd in het jaar 1941 of 1942. Op dit vroege schilderij zijn al voorwerpen afgebeeld die hij vaker voor zijn stillevens gebruikte: een koperen ketel, een blauwwit geblokte theedoek en hard gebakken haringen (bukkes).

Twee keer de Westdijk

Sun, 27 Nov 2022 15:37:11 GMT

In de winter en in de zomer

Twee schilderijen van de Westdijk, maar totaal verschillend. Het wintergezicht is genomen vanaf waar nu de Groen van Prinsterersingel is. In de richting van het dorp dus. Het andere schilderij is genomen vanaf de andere kant in de richting van de polder. Goed is te zien hoe de huizen onder aan de dijk staat en dat langs de weg ruimte was om wasgoed op te hangen.

Digitale Monumentendag

Wed, 03 Aug 2022 14:28:37 GMT

Digitale Monumenten

Jaarlijks wordt in Nederland op de tweede zaterdag in september de Open Monumentendag georganiseerd. In Bunschoten is dat ook het geval, maar er zijn helaas maar weinig monumenten die opengesteld worden. Vandaar dat in ieder geval een digitale Open Monumentendag wordt georganiseerd. Bijkomend voordeel is dat deze digitale Open Monumentendag niet een dag in het jaar, maar elke dag kan worden bekeken.

Open monumenten Bunschoten

Nederlandse Hervormde Kerk - Sint Catharinakerk

Mon, 01 Aug 2022 12:57:41 GMT

Interieur van de kerk

De Nederlandse Hervormde Kerk is niet alleen de oudste kerk, maar ook het oudste gebouw in Bunschoten,. Een exact bouwjaar is niet te geven, maar gelet op de bouwstijl is de kerk tussen 1475 en 1500 gebouwd. Er werd begonnen met de bouw van het achterste deel, het zogenaamde koor, daarna het middenstuk met de zijbeuken en tot slot de toren. Overeenkomstig Rooms-katholieke traditie werd de kerk gebouwd met een kruis als plattegrond.
Na een paar honderd jaar moest de kerk worden gerestaureerd. Inmiddels was de reformatie geweest en de behoefte aan een grote kerk was er rond 1790 niet. Om kosten besparen, werd besloten het koor en de zijbeuken te slopen. Van de opbrengst van die bouwmaterialen kon een deel van het overblijvende gebouw worden gerestaureerd zodat de kosten relatief laag bleven. Een jammerlijk besluit waardoor de kerk een stuk van haar oorspronkelijke schoonheid heeft verloren.

De kerk is gewijd aan de Heilige Catharina van Alexandrië. Catharina was een van de heiligen die men in tijden van nood aanriep. Om die reden is Sint Catharinakerk de oorspronkelijke naam van deze kerk.

De kerk is gebouwd in een laatgotische stijl. Gotiek is de naam voor een laatmiddeleeuwse stijl toegepast in de periode 1140-1500 in de beeldende kunsten en de architectuur, die vooral aanwezig is in kerkgebouwen. De gotiek wordt gezien als de eerste echt vernieuwende stijl sinds de val van het Romeinse Rijk. Belangrijk bij deze stijl is de constructiemethode waarbij de massa door overspanningen wordt gedragen. De muren hadden niet langer een dragende functie en konden van grote hoge vensters worden voorzien. Met laatgotisch wordt de laatste fase van de gotiek aangeduid en dat is van 1300 – 1500.

Grafzerken
Eeuwenlang werden overledenen in de kerk begraven. De grafzerken op de vloer dateren uit de periode 1620-1808. Na die tijd vonden begrafenissen plaats naast en achter de kerk. Het oude kerkhof heeft rond 1962 plaatsgemaakt voor de huidige parkeerplaats.

De toren
De toren van de kerk is ongeveer 38 meter hoog inclusief de spits. In tegenstelling tot de kerk, is de toren eigendom van de gemeente Bunschoten. Dit is een gevolg van de scheiding tussen kerk en staat zoals die in de Franse tijd (in dit geval 1798) gestalte kreeg. De toren was in die tijd belangrijk als uitkijkpost en ook voor het weergeven van de tijd. De klokken, die dateren uit 1445 en 1659 waren bovendien belangrijk voor het waarschuwen van de bevolking bijvoorbeeld in geval van brand of overstromingen. Ongeveer halverwege de toren bevindt zich een ruimte die als gevangenis werd gebruikt.
Het gebouw kent vele details zowel aan de buitenkant als aan in het interieur. Een van de opvallendste details zijn de ruitvormige patronen naast de hoofdingang. Dit patroon van een donkerkleurige baksteen, stamt uit de tijd van de Germanen en de Franken die met een X of een ruit een plaats aanduiden waar rechtspraak plaatsvond.

Interieur
In de kerk is in 1860 een orgel geplaatst. Dit ‘Bätz-Witte’ orgel was het eerste orgel in de gemeente Bunschoten. Het wordt nog elke week gebruik in de erediensten.

Naast het orgel, staan in de kerk nog andere interessante objecten. Behalve de preekstoel, het doophek en de herenbanken, is dat vooral de Waterschapsbank. Een vrijwel uniek object omdat in geen enkele andere kerk in Nederland een bank van een waterschap aanwezig is. Interessant zijn de diverse tekstborden, het doopvont en diverse details met name ook op het gewelf.

Meer informatie over deze kerk is te vinden op www.monumentenbunschoten.nl .

Botters in de Oude Haven

Mon, 18 Jul 2022 12:49:54 GMT

Ondermeer de BU 38 en de BU 24

Een bekend beeld op de schilderijen van Klaas Zwaan. De Oude Haven met botters. Op verschillende manieren op doek vastgelegd.

Dorpsstraat 58-60

Mon, 11 Jul 2022 14:38:48 GMT

Reconstructie oorspronkelijke situatie

Een van de oudste woningen in de gemeente Bunschoten is de voormalige herberg en boerderij Het (vergulde) Lam aan de Dorpsstraat. Een muuranker aan de voorgevel van het pand geeft het jaartal 1625. Een pand dat alleen al door de grote ouderdom een rijke geschiedenis kent. De verschillende bestemmingen in de loop van de eeuwen maken die historie nog veel levendiger.

In de tijd dat het werd gebouwd, zijn er in de stad Bunschoten niet veel panden geweest die uit baksteen waren opgetrokken. Dat maakte het direct al tot een bijzonder pand. In die eerste eeuw van haar bestaan woonde er onder meer de Maarschalk van Eemland. Dat wil zeggen een ambtenaar met een belangrijke functie, al moest hij er meestal een beroep bij hebben, en dit geval was hij veehouder. Die maarschalk was jonkheer Pieter Ernst van Abcoude van Meerten en hij was getrouwd met Magtelt, barones van Wassenaer van Duivenvoirde. Klinkende en voornaam aandoende namen. De naam van de vrouw kan mogelijk in verband worden gebracht met de boerderij Wassenaarshoeve die op een oude lijst van boerderijen uit 1631 voorkomt. Mogelijk was dit hetzelfde pand. Na het overlijden van de maarschalk en zijn vrouw, komt het pand rond 1700 in andere handen. De naam Wassenaarshoeve wordt niet meer gebruikt. Een nieuwe naam is er in 1764 als een deel van de boerderij als herberg wordt ingericht. Dat wordt Het Vergulde Lam, vaak afgekort als Het Lam.

Gemeentehuis

Als herberg wordt het voor verschillende doeleinden gebruikt en rond 1820 komt daar ook een gebruik als gemeentehuis bij. De gemeente had geen eigen pand en huurde voor haar activiteiten een kamer in de herberg. Niet alleen voor de vergaderingen van de raad, maar ook van het college, voor de burgerlijke stand enzovoorts. Dat duurde tot 1870. De toenmalige eigenaar Rutger ter Beek, was lange jaren raadslid en ook enige tijd wethouder. Wellicht vond hij het op dat moment wel genoeg. Hij was zeventig jaar en is rond die tijd ook gestopt met de herberg. Vervolgens is het 120 jaar lang onafgebroken in gebruik geweest als boerderij en de laatste tijd weer alleen als woning.

Wijzigingen

In de loop van de eeuwen heeft het pand verschillende wijzigingen ondergaan. Er zijn geen tekeningen van het pand in vroeger eeuwen. De eerste keer dat er iets duidelijk wordt, is met het maken van de tekeningen voor het kadaster in 1822. Duidelijk blijkt dat het een lengte heeft van twintig meter evenwijdig aan de straat en haaks erop een dwarsgedeelte dat voor een deel 35 meter lang was en voor de andere 25 meter. In die tijd had de voorgevel waarschijnlijk ook nog een kopgevel. Dat is af te leiden aan de looprichting van de balklagen in het pand. In 1855 trouwde de zoon van Rutger ter Beek en die ging met zijn vrouw ook in de herberg wonen. Waarschijnlijk was het achterste gedeelte, waar het vee werd gestald, na 225 jaar wel zodanig vergaan, dat vernieuwing noodzakelijk was. Een groot deel van het dwarsgedeelte werd gesloopt en er kwam een andere stal voor in de plaats. Wellicht is op dat moment ook de kopgevel aan de voorkant verwijderd.

Lange tijd waren de zijgevels zogenaamde trapgevels. Ook was de kap een stuk hoger. In 1938 was de kap zo slecht geworden dat vervanging noodzakelijk was. Daarbij zijn de gevels en de borstwering verlaagd waardoor het geheel wat lager en eenvoudiger werd. Er kwamen andere dakpannen op en dakkapellen.

Na de beëindiging van de functie als boerderij en bij een complete restauratie, verdwenen de hooibergen, silo’s en andere bijgebouwen.

Visafslag

Mon, 11 Jul 2022 12:34:30 GMT

Het afmijntoestel in de visafslag

In het leven van vissers, neemt de visafslag een belangrijke plaats in. Het is de plaats waar de vangst wordt verkocht en waar duidelijk wordt wat er is verdiend. De afslag was de plaats waar op een eerlijke wijze de prijzen tot stand kwamen. Aan de hand van de wijzer van de klok, bepaalde een visboer welke partij hij wilde hebben en tegen welke prijs. De kunst was nu om precies op het juiste moment te drukken want het kon zomaar zijn dat een ander net iets meer wilde betalen en daarmee de partij vis kocht.

Geschiedenis

Het gebouw van de visafslag werd in 1923 gebouwd. Bijna zeventig jaar bleef de afslag in gebruik. In 1987 was de visserij op het Eemmeer zo ver terug gelopen dat het niet langer verantwoord was om de afslag open te houden. Sinds die tijd heeft het een museale functie.

Inmiddels is het gebouw aangewezen als rijksmonument. Er zijn maar negen rijksmonumenten in de gemeente Bunschoten en dat geeft aan dat dit pand van bijzondere waarde is. Uit de omschrijving van de Rijksdienst voor het cultureel erfgoed blijkt dat de visafslag een zeldzaam voorbeeld is van een gaaf bewaarde visafslag. Daarnaast is het belang omdat het aangeeft hoe de handel in vis plaatsvond en de prominente ligging op de kop van de haven in een dorp dat economisch afhankelijk was van de visserij.

Ontstaan

Aan de oprichting van de visafslag ging een lange geschiedenis vooraf. Rond 1900 ontstond onder een aantal vissers de behoefte aan een visafslag. De mening hierover onder de vissers en handelaren was verdeeld en de gemeente gaf daarom niet thuis. Een aantal personen besloot om een particuliere afslag op te richten. Dat werd de NV “De Spakenburger vischafslag”. Diverse inwoners kochten in totaal 350 aandelen van vijf gulden per stuk.

In 1903 ging de afslag van start in een houten gebouwtje dat op dezelfde plaats stond als waar nu het afslaggebouw staat. Het werd geen succes. De NV kon de vissers niet verplichten hun vis via de afslag te verkopen. Bovendien weigerden enkele grote handelaren om via de afslag vis te kopen. De afslag had daardoor onvoldoende bestaansrecht en in het voorjaar van 1906 ging de afslag dicht.

Het duurde tot 1914 voordat er opnieuw gevraagd werd naar de oprichting van een visafslag. Ook nu waren er protesten van vishandelaren, maar de vissers hielden voet bij stuk. Het duurde tot de gemeenteraad in oktober 1918 besloot tot het oprichten van een gemeentelijke visafslag. Het oude gebouw van de visafslag werd gekocht van de Visserijvereniging De Eendracht en in 1919 ging de afslag van start. Nu met meer succes. Al in het tweede jaar werd winst gemaakt.

Na een paar jaar was het oude gebouw te klein en was er grote behoefte aan een elektrisch afmijntoestel. Tot die tijd ging het loven en bieden mondeling en dat gaf snel aanleiding tot misverstanden. De nieuwe afslag was een gebouw dat precies passend was gemaakt op het laatste stukje van de Havendijk tussen de Oude en de Nieuwe Haven. Inwendig was een trapsgewijze indeling gemaakt waarop banken waren geplaatst om als handelaar een goed zicht op de aangeboden vis te hebben. Om die vis gemakkelijk te kunnen afvoeren, was een zinken kiepbak aanwezig die over een rails heen en weer kon worden bewogen.

Het einde

De afsluiting van de Zuiderzee in 1932 betekende op de lange termijn de doodsteek voor de visafslag. De steeds verdergaande inpolderingen en de vangstbeperkingen waarmee de vissers te maken kregen, maakten dat er steeds minder vis werd aangevoerd. In 1987 werden de laatste partijtjes vis via de afslag verkocht.

Het gebouw is daarna in gebruik gegeven aan de Vereniging De Bruine Vloot Spakenburg. Ter vermaak van toeristen en voor het in stand houden van een oude traditie, wordt zo nu en dan vis afgeslagen. Ze staan symbool voor de miljoenen kilo’s vis die in de 65 jaar van haar bestaan zijn afgeslagen. Een levende herinnering aan het verleden van Spakenburg waarin de visserij een grote rol speelde en bijdraagt aan het levend houden van de Zuiderzeecultuur.

Vishangen bij Museum Spakenburg

Mon, 11 Jul 2022 12:29:21 GMT

De vishangen in de oorspronkelijke omgeving

Museum Spakenburg is gevestigd in een aantal panden die aan beide zijden van de Watersteeg zijn gegroepeerd. Voor een deel zijn de gebouwen een reconstructie van de historische situatie. Dat geldt niet voor de voormalige visrokerij. Deze visrokerij is gebouwd in 1877 en in 1991 volledig gerestaureerd.
De vishangen, zoals de rokerij in de volksmond wordt genoemd, zijn aangewezen als een rijksmonument. Dit omdat het gebouw van algemeen belang is als een herkenbaar voorbeeld van een zeldzaam type visrokerij met woning. Het is voorbeeld van de wijze waarop in de tijd van de Zuiderzeevisserij, de gevangen vis werd bewerkt en geconserveerd. Het is een herinnering aan de visserij uit een tijd dat Spakenburg economisch gezien volledig afhankelijk was van de visserij. Samen met de Botterwerf, de Visafslag en de Museumhaven, vormen deze elementen tastbare herinneringen aan het Zuiderzeeverleden.

De vishangen
De rokerij is in 1877 gebouwd in opdracht van Willem Muijs. Dat was in de tijd dat nog volop Zuiderzeevis als haring en ansjovis werd gevangen en verwerkt. In een van de muurankers is het bouwjaar af te lezen in Romeinse cijfers (MDCCC LXXVII).
Het gebouw bestaat uit vijf zogenaamde hangen waarin vis werd opgehangen om te worden gerookt. Elke hang bestaat uit een hoogopgaande ruimte onder een pannendak. Op de nok staan twee houten schoorstenen. De bakstenen gevels zijn voorzien van muurankers en vlechtwerk. In de onderkant van de hangen zit een luikje dat werd gebruikt om de rook af te voeren. Het interieur van de hangen geeft de oorspronkelijke situatie weer. De hangen zelf zijn afgesloten met zwartgeschilderde ijzeren boven- en onderdeuren.
Voor de eigenlijke hangen is een ruimte waar de vis werd verwerkt. Het pand ernaast, waarin nu het schooltje is ondergebracht, was een woning. De zolder diende voor de opslag van houtspanen en de spijlen waar de vis op werd geregen. Oorspronkelijk was er op de zolder een bedstede aanwezig. Waarschijnlijk voor extra werkvolk dat in drukke tijden nodig was. De zolder van de woning werd gebruikt voor het bergen van netten.
Verschillende generaties van de familie Muijs hebben de rokerij in eigendom gehad. Na verloop van tijd raakte ze buiten gebruik. De rokerij werd in 1981 verkocht aan de gemeente. Inmiddels was het geheel flink in verval geraakt. Na de nodige discussies bleef het pand voor de slopershamer bewaard en is het in de oorspronkelijke stijl gerestaureerd. Kort daarop werd het aangewezen als rijksmonument.

Visroken
De drukke haringtijd was van februari tot eind april. Afhankelijk van de plaats in de Zuiderzee waar de haring werd gevangen en het type net waarmee werd gevist, was er sprake van ‘sjaokelhering’, ‘reephering’, ‘jotterhering’ of ‘fuukhering’. De vangst werd gemeten in aantallen waarvoor speciale benamingen waren als ‘last’, ‘worp’ en ‘tal’. Een worp zijn vier haringen, een tal bestaat uit vijftig worp en dus in totaal uit tweehonderd haringen. Een last is vijftig tal en dus 10.000 haringen.
Voor de rokerij werd de haring gelost in zogenaamde ‘ziegers’. Dat zijn gevlochten manden die op een platte kruiwagen naar de rokerij werden gebracht.
De ongekaakte Zuiderzeeharing werd in twee grote haringbakken schoongespoeld. Daarna werden ze per twintig aan de houten ‘spielen’ geregen. Dat werd gedaan door vrouwen en meisjes. Dik ingepakt stonden ze uren achter de haringbak. Een koude bedoening. Als het weer het toe liet, werden de haringen buiten in de wind gedroogd. Kon dat niet, dan werden ze in de hangen boven elkaar opgehangen en licht gerookt. Deze haring was bedoeld om te bakken (bakbokking).
Daarnaast was er ‘harde hering’. Deze haring werd in pekelwater in de houten bakken gezouten. Nadat het zoute water een nacht was ingetrokken, werden ze op de spijlen geregen en vervolgens ongeveer zes uur lang gerookt tot ze bruin waren. Daarna werden ze per 100 stuks in houten kistjes verpakt.
Voor het roken werden in de hangen op de bakstenen vloertjes twee vuren gestookt. Daarvoor werden takkenbossen of spanen gebruikt. Voor een goede smaak moesten de spanen van wilgenhout zijn. Pas later werd ook houtmot gebruikt, maar dat dateert van de periode na de Tweede Wereldoorlog.
Na de haringtijd werd er) ansjovis verwerkt. Deze ansjovis werd gekopt en dik in het zout in kleine houten tonnen, zogenaamde “ ankertjes” gelegd. Deze visjes konden in de pekel jaren bewaard worden. Ook werd veel bot verwerkt en verhandeld, zodat de vishangen het
hele jaar in gebruik waren.

Sinds de restauratie maken de vishangen nu onderdeel uit van Museum Spakenburg. In de hangen wordt op een interactieve het werk in de rokerij verwoord terwijl op films de visserij en het werk in de fabrieken na de afsluiting van de Zuiderzee wordt getoond.

Taanderij Museum Spakenburg

Mon, 11 Jul 2022 12:16:35 GMT

Netten drogen na het tanen

Vroeger moesten de netten, touwen en zeilen van de vissers regelmatig worden getaand om ze tegen verrotting te beschermen. Dat gebeurde in zogenaamde taanderijen waarbij de netten en touwen in een taanketel werden gekookt. de zeilen werden met het taan ingesmeerd. Taan wordt gemaakt door cachou, een extract uit de Acaciaboom, oplossen in heet water.
Vroeger waren er verschillende taanderijen. Soms gewoon in de buitenlucht, maar er waren ook zogenaamde taanschuren. Aan de Oude Schans 7 is een taanschuur bewaard gebleven.
Op het buitenterrein van Museum Spakenburg is een openluchttaanketel gereconstrueerd die tijdens evenementen in werking is.

Museum Spakenburg

Mon, 11 Jul 2022 12:09:36 GMT

Boerderij op Museumterrein

Levende historie in Museum Spakenburg
In het beschermde dorpsgezicht rond de Museumhaven van Spakenburg, ligt Museum Spakenburg. Een eigentijds museum vol met tegenstellingen over het verleden van de gemeente Bunschoten. Het museum is gevestigd in acht verschillende panden rond een historische steeg. Het museumcomplex bestaat uit diverse woningen, een winkeltje, boerderij met hooiberg, een rokerij en een grote buitenruimte met diverse historische attracties. In totaal een oppervlakte van ongeveer 1.500 m2. Het museum is groter dan het aan de voorkant lijkt te zijn. Het museum is gratis toegankelijk voor houders van een Museumkaart. Andere bezoekers betalen de normale toegangsprijs en dat geldt ook tijdens de Open Monumentendag.
In het museum is er aandacht voor de uiteenlopende aspecten van de geschiedenis van de gemeente Bunschoten. Het boerenleven, de klederdracht, het schoolgaan, een winkeltje, de Grebbelinie, voetbal, visserij en schepen. De geschiedenis wordt tot leven gewekt door middel van diverse presentaties. De combinatie van een binnen- en buitenmuseum maakt dat het te vergelijken is met een Zuiderzeemuseum in het klein. Ook zijn er steeds wisseltentoonstellingen met uiteenlopende onderwerpen. Op de Open Monumentendag is de tentoonstelling Monumenten in en uit bedrijf te bezichtigen over monumenten van bedrijf en techniek.
Het museumcafé is een plek voor gezellige ontmoetingen. Voor of na uw bezoek kunt u hier terecht voor een kopje koffie of thee met plaatselijke koekspecialiteit en fris, bier of wijn. Hier bevindt zich ook de museumwinkel met leuke cadeautjes zoals klederdrachtstoffen en souvenirs.
Het museum is goed toegankelijk voor mensen in een rolstoel of met een rollator. Gratis parkeerruimte ligt op loopafstand.

Hooiberg bij Museum Spakenburg

Mon, 11 Jul 2022 12:00:40 GMT

Plaatsing van de kap in 1996

De hooiberg bij de boerderij op het terrein van Museum Spakenburg, is een van de laatste originele hooibergen zoals die vroeger heel veel in Bunschoten aanwezig waren. De berg bestaat uit vier houten roeden. Daartussen is een kap opgehangen die bedekt is met ijzeren golfplaten. In de kap bevindt zich een soort van dakkapel. Via die dakkapel werd het hooi door middel van een grijper in de hooiberg gebracht. De grijper werd met staaldraad heen en weer bewogen door achter de hooiberg met een paard of tractor de grijper naar boven te trekken.

De kap van deze hooiberg is afkomstig van de boerderij Dorpsstraat 123.

De Ouwe Sjool

Mon, 11 Jul 2022 11:41:47 GMT

Kerkstraat 7

De ‘Worstfabriek’ is in de volksmond de weinig welluidende naam voor het pand aan de Kerkstraat 7 in Spakenburg. Een pand dat waarschijnlijk het oudste gebouw is van Spakenburg. Een gebouw ook dat in de loop van de tijd verschillende functies heeft gehad. Van kerk naar school en van fabriekspand via opslagruimte naar toonzaal en winkel. Een pand met een rijke geschiedenis en dat aan de buitenzijde voor een belangrijk deel in een historische staat bewaard is gebleven. Een pand dat het waard is om behouden te worden en dat niet alleen vanwege haar uiterlijke verschijningsvorm. De verschillende functies maken dat het pand op verschillende wijzen is gebruikt en daardoor jarenlang een belangrijke rol in de gemeenschap heeft vervuld. Gedurende een periode van zeventig jaar is het pand als school in gebruik geweest. Dat betekent dat het een groot deel van haar bestaan als school in gebruik was. Dat is de reden om het aan te duiden als ‘De ouwe sjoòl’.

Geschiedenis
Het eerste gedeelte van het gebouw, is in 1841 gerealiseerd. Dat is het zuidelijke of rechter deel van het pand. In de loop van de tijd is er het een en ander bijgebouwd waarvan het linkerdeel het meest opvallend is. Het heeft van 1841 tot 1878 dienst gedaan als kerk. Daarna is het als school in gebruik genomen. Voor de school zijn er later nog lokalen aan de achterzijde bijgebouwd. Later, nadat het in 1949 was verkocht voor een vleesconservenbedrijf, is er een complete fabriek achter de voormalige school verrezen. In 1981 brak er brand uit in de fabriek waarbij het achterste deel van de school ten prooi viel aan de vlammen. Een tien jaar later werd de fabriek gesloten en uiteindelijk gesloopt voor de bouw van woningen. De voormalige school bleef behouden.

Begraafplaats Memento Mori

Mon, 11 Jul 2022 11:37:16 GMT

Het baarhuisje

De begraafplaats Memento Mori in Bunschoten geeft in de naam een aanwijzing in de richting van een herinnering: Gedenk te sterven of Denk eraan te [moeten] sterven. Dat zijn tegelijk de meest gebruikte vertalingen van deze Latijnse spreuk. Vrijere vertalingen zijn Bedenk dat u sterfelijk bent of Denk aan je eigen sterfdag. De spreuk staat op de rechter pilaar bij het hek van de oude ingang. Dat duidt niet direct op de naam van de begraafplaats. Op de linkerpilaar staat ook een spreuk die ook naar de naam had kunnen verwijzen: Resurecturis. Een meer onbekende term. Wellicht dat de steenhouwer daarom een ‘letter r’ vergat want het moet zijn Resurrecturis. De betekenis was voor de inwoners aan het begin van de 20e eeuw wellicht net zo onbekend als een eeuw later: Voor hen die weer zullen opstaan.

Aanleg
De aanleg van de begraafplaats werd noodzakelijk omdat enerzijds het kerkhof achter de Nederlandse Hervormde Kerk vol begon te raken en er anderzijds een conflict was tussen de gemeente en de kerk. Het duurde even voordat de gemeente erin een slaagde een stuk grond te kopen. De eerste keus was een stuk grond aan de Veenestraat, maar de eigenaar wilde niet verkopen. Er werd een onteigeningsprocedure gestart, maar later lukte het een stuk grond aan de stadsgracht te kopen.
In 1908 werd een plan gemaakt voor het aanleggen van een begraafplaats. Onderdeel daarvan was het bestraten van de toegangsweg, het Stadsspui. De begraafplaats zelf was eenvoudig en klein van omvang: 39 bij 100 meter. In het midden een toegangspad met aan het einde het baarhuisje. Rondom werden brede sloten gegraven. Het werk werd in 1908 uitgevoerd voor een bedrag van fl 14.054,–. Dat was exclusief het hek en het baarhuisje die een jaar later werden gerealiseerd omdat de grond eerst wat moest inklinken.

Beplanting
Kort na de aanleg werden de karakteristieke coniferen geplant, wellicht met de bedoeling om de begraafplaats aan het zicht te onttrekken. Was het gevoelen in die tijd niet dat ‘de dood’ moest worden weggestopt? De begraafplaats was lange tijd niet alleen afgesloten met een hek, maar ook nog met een rij palen met kettingen! De coniferen schermden de dodenakker goed af. Rond 1940 waren ze al zo hoog dat achter de ingang een boog kon worden gemaakt. Een fraai gezicht. Door gebrek aan onderhoud konden de bomen een flinke hoogte bereiken en verdween de boog in de bomen. Tegelijkertijd stierven de onderste takken af en waren het ‘coniferen op stam’. Zeker karakteristiek voor deze begraafplaats, maar of het ook mooi was? Nadat ze waren gekapt, was er even een fraai zicht op de begraafplaats. Niet langer weggestopt achter een ondoordringbare haag. Een historisch stukje waar de namen van de overledenen doen herinneren aan personen die ooit belangrijke functies in de gemeenschap innamen. Inmiddels zijn er nieuwe coniferen geplant en is het zicht weer wat verdwenen.
Begraven
Niet alleen de opvattingen over het wegstoppen van een begraafplaats zijn gewijzigd. Ook de wijze van begraven is anders dan pakweg honderd jaar geleden. Daarover is niet veel opgetekend. Er zijn wel wat oude foto’s waarop mannen met hoge hoeden en vrouwen met zwarte omslagdoeken over hun hoofd zijn te zien. In het blad Eigen Haard van juni 1910 beschrijft een journalist die hier op bezoek was, hoe die begrafenis op hem over kwam.
‘Spoedig valt ons de zwarte stoet in ’t oog. De lijkbaar wordt gedragen door een twaalftal mannen, in zwarte rouwmantels gehuld, en voorafgegaan door den aanspreker, evenzeer in een langen mantel. Vlak achter de lijkbaar komen de naaste mannelijke bloedverwanten met lamfers en de hooge hoeden en ook in zwarte mantels. Daarachter vrienden, kennissen en bekenden, twee aan twee. De stoet sluit met eenige vrouwen die allen een zwarten doek over ’t hoofd dragen. Plechtig en statig gaat de tocht voorwaarts. Allen zijn zichtbaar onder den indruk en volgen ernstig en zwijgend het overschot van haar, wier gemis wellicht zoo ernstig gevoeld zal worden. Enkelen der rouwdragenden zijn hun gevoel niet meester en tranen vlieten over de gebruinde en verweerde aangezichten. Wij geraken onder den indruk van het plechtige en zien niet meer de vreemde kleeding der mannen, die in buisjes, die veel te kort en met hoeden op, die veel te hoog zijn, de laatste eer aan de afgestorvene bewijzen. Zij allen toonen in alles oprechte deelneming in het droevige geval en zijn onder den indruk van het ,, Memento Mori!” Somber klept de kerkklok voort…….. Voor het massieve kerkgebouw hielden we even stand. Statig bromden de klokken door de ijle voorjaarslucht en verkondigden ook in de ontwakende natuur, dat ons leven vergankelijk is als de bloemen des velds, die wel sierlijk pronken, maar krachteloos zijn en teer!’

Voor meer informatie zie:
https://dodenakkers.nl/begraafplaatsen/begraafplaatsen-in-utrecht/831-bunschoten-begraafplaats-memento-mori.html
en
https://dodenakkers.nl/begraafplaatsen/begraafplaatsen-in-utrecht/837-bunschoten-ii.html

Dorpsstraat 36-38

Sun, 10 Jul 2022 14:36:01 GMT

Karakteristiek pand

Een van de meest bijzondere panden aan de Dorpsstraat is de voormalige boerderij op nummer 36-38. Na de Nederlandse Hervormde Kerk is dit het oudste gebouw in de gemeente Bunschoten. Het is gebouwd in het jaar 1610. Vergelijking van oude en nieuwe foto’s, leert dat er bij de restauratie in 1955 sporen van vroegere ‘verbouwingen’ zijn uitgewist. Door de restauratie is het ingrijpend veranderd en heeft het een sierlijk uiterlijk gekregen. Het pand bestaat uit een woonhuis dat als een dwarshuis evenwijdig aan de straat ligt. Haaks erop staat het oorspronkelijke stalgedeelte dat inmiddels bij de woning is getrokken, Achter de stal stond vroeger een vijf-roedige hooiberg met daarbij een houten loods. De voorgevel bestaat uit een bouwlaag met een zadeldak dat aan beide zijden met een zogenaamde trapgevel is afgesloten.

Op de voorgevel zijn verschillende sierankers geplaatst. boven de ingang, die bestaat uit een deur met een bovenlicht, is een hardstenen boog met een schelpvulling aangebracht. Een bijzondere versiering die in de gemeente Bunschoten.

De oorspronkelijke stal dateert uit de 19 ^e eeuw en is in 1926 verbouwd. De noordgevek laat felrode bakstenen zien, die volgens overlevering afkomstig zijn uit een gezonken schip. De bakstenen waren bedoeld voor de bouw van een kazerne in Amersfoort. Een aantal bakstenen met een kraalprofiel zijn gebruikt als omlijsting voor de halfronde stalramen. Jarenlang is het pand in gebruik geweest als boerderij. Later als vestigingsplaats voor een detailhandelaar in melk- en zuivelproducten. Tegenwoordig is het in gebruik als woning.

Noorderkerk

Tue, 05 Jul 2022 13:19:31 GMT

Ansicht van de Noorderkerk

De Noorderkerk is gebouwd in 1878. Het tot dan enige kerkgebouw in Spakenburg stond ook aan de Kerkstraat en is nu bekend als De Ouwe Sjool. Omdat dit kerkgebouw te klein werd voor de kerkelijke gemeente, werd een nieuwe kerk gebouwd. Op een afstand van slechts enkele tientallen meters van de bestaande kerk, verrees de nieuwe kerk. Na de samensmelting van verschillende kerken in 1931, kreeg de kerk de naam Noorderkerk, ter onderscheiding van de Zuiderkerk in Bunschoten.

Oorspronkelijk was de kerk een zaalkerk. Dat wil zeggen aan de voorkant de toren en daarachter de kerkzaal. In 1924 werd de kerk aan de zuidzijde flink uitgebreid en werd de kansel verplaatst van de oostzijde van het gebouw naar de noordkant. De toren domineert het aanzien van het gebouw en is afgedekt met een spits.

Opvallend aan de toren zijn de ‘wenkbrauw’ boven de hoofdingang en de gedenksteen daarboven.

Zuiderkerk

Tue, 05 Jul 2022 13:15:56 GMT

Detail van de voorgevel

Een van de oudste kerken in onze gemeente is de Zuiderkerk. In het jaar 1914 werd met de bouw een aanvang gemaakt en het jaar erop kon de kerk in gebruik worden genomen. Sinds die tijd heeft de kerk onderdak geboden aan wel drie – vier generaties. Mensen zijn er gedoopt, hebben er hun huwelijk laten bevestigen, kun kinderen weer laten dopen en zijn tot slot vaak ook vanuit de kerk begraven. Een cyclus die nog altijd doorgaat. Wat bleef is het gebouw. Een gebouw dat inmiddels is aangewezen als een van de negen rijksmonumenten in de gemeente Bunschoten.

Nadat bij de doleantie in 1886 de Gereformeerden de Nederlandse Hervormde Kerk hadden moeten verlaten, werd een houten kerk gebouwd op grond die ooit deel uitmaakte van de haven Bunschoten. Kort daarop werd over het houten gebouw een gemetselde kerk gebouwd. Dat is het gebouw tegenover de Zuiderkerk dat nu bekend staat als Kostverloren. Die kerk was door de groei van de bevolking te klein geworden. De noodzaak tot de bouw van een grotere kerk werd langzamerhand steeds duidelijker. In januari 1913 werd definitief tot de bouw van een nieuwe kerk besloten.

Kranten
In het Amersfoortsch Dagblad van 27 februari 1913 stond daarover: ‘De kerkeraad der Ger. Kerk B te Bunschoten, heeft besloten een nieuwe kerk te bouwen op de Riezekater, achter de tegenwoordige kerk. De benoodigde gelden zijn reeds uit vrije giften bijeen.’ Een maand later stond in de Amersfoortsche Courant van 20 maart 1913: ‘De kerkeraad der Gereformeerde kerk te Bunschoten heeft aan architect H. Onvlee, te Baarn, opgedragen den bouw eener nieuwe kerk met 750 zitplaatsen. De toren zal 35 meter worden. Voor dien bouw is door de gemeentenaren geschonken fl 20.700,–.’
De krant van 25 april 1914 vermeldde tot slot: ‘De nieuwe Gereformeerde kerk te Bunschoten wordt morgenmiddag in gebruik genomen.’

De bouw
Het is interessant te lezen wat er werd geschreven en hoe het achteraf is geworden. De Riezekater was een deel van de oostelijke stadsgracht die in de loop van de eeuwen was dichtgegroeid of gegooid. Op het gedeelte dat ooit aan de haven van Bunschoten moet hebben gegrensd, werd voor fl 2.200,– een stuk grond gekocht.
Het genoemde bedrag van fl 20.700,– was niet genoeg voor de bouw van de kerk. De kosten varieerden een beetje met de plannen die men had. De duurste variant met toren kwam op bijna dertigduizend gulden. Dat was te hoog en er werd bezuinigd door de toren te laten vervallen. In plaats daarvan werd gekozen voor een zogenaamde dakruiter. Met een dik jaar was de kerk klaar. Dat betekent dat er flink is doorgewerkt.
Het meest opvallend aan het gebouw is de in een ronde boog geplaatste tekst uit Jeremia 2: 31: ‘O geslacht, aanmerkt toch gijlieden des Heeren woord.’ Of zoals we de grondtekst tegenwoordig zouden vertalen: ‘Let op de woorden van de Heer, Israel.’ Een boodschap die aan waarde en kracht niets heeft verloren.
Van buiten valt het niet echt op, maar van binnen is te zien dat er prachtige glas-in-loodramen in de kerk zitten.

De naam
De kerk kreeg de naam ‘Zuiderkerk’ pas in 1931. In dat jaar werden de Gereformeerde Kerk A en de Gereformeerde Kerk B voor korte tijd samengevoegd. Ter onderscheiding van de kerkgebouwen werd de ene kerk Noorderkerk genoemd en de andere Zuiderkerk. Kort daarop kwam er ook een Westerkerk in Eemdijk.

In de loop van de afgelopen eeuw moest de kerk verschillende keren een restauratie ondergaan. Maar het aanzien van de kerk is nagenoeg niet gewijzigd.

Korenmolen de Hoop

Tue, 05 Jul 2022 13:10:00 GMT

Mooi verlicht in de winter

Aan de rand van de oude Stadsweiden van Bunschoten, werd in de jaren 2007-2009 Korenmolen de Hoop herbouwd. Een project dat tot doel had om de verdwenen molen van Bunschoten weer in het stadsgezicht terug te brengen. Eeuwenlang stond er immers een molen in Bunschoten. Na de opkomst van motoren, raakte de molen in verval. Nadat in 1931 de kap, de wieken en de stelling waren verwijderd, werd in 1967 de overgebleven romp gesloopt.

Geschiedenis
De gesloopte molen was in 1899 vanuit de Zaanstreek (Wormer) verplaatst naar Bunschoten. Daar kwam de molen in de plaats van een zogenaamde grondzeiler. Dat is een molen waarbij de wieken tot vlak boven de grond rond draaien. Om de een of andere reden was er behoefte aan een molen met een gemetselde onderbouw. Misschien om meer wind te kunnen vangen, maar wellicht ook om meer bergruimte te creëren.

Waarom de naam De Hoop?
De korenmolen heeft de naam De Hoop. De keuze voor die naam was niet zo moeilijk omdat de in 1967 gesloopte molen ook deze naam droeg.
De Hoop is een heel bekende naam voor molens. Er zijn in Nederland zo ongeveer 65 molens waarin het woord ‘Hoop’ voorkomt. Zestig keer is dat gewoon als ‘De Hoop’ en verder in namen als Op Hoop van Beter, De Goede Hoop, Hoop doet Leven en De Hoop en Verwachting.
Het woord ‘hoop’ verwijst naar de verwachting van de molenaar op een goede wind om de molen te kunnen laten draaien. Zonder wind kon een molen niet werken en kon een molenaar niets verdienen. In dat verband kan een vergelijking worden gemaakt met historische zeilschepen. Veel van die schepen hadden een naam waarin het woord hoop of verwachting voorkomt en ook dat verwijst eveneens naar een goede wind. Voor schippers was wind immers van levensbelang.

De Stichting Korenmolen De Hoop
De Stichting Korenmolen De Hoop Bunschoten is in 2001 opgericht met als belangrijkste doel het herbouwen van de molen. Omdat Korenmolen De Hoop eeuwenlang een van de beeldbepalende panden van de gemeente Bunschoten was. Al van verre waren de wieken te zien die boven de andere bebouwing uitstaken. Het slopen van de molen voelde als een soort amputatie van een deel van het dorpsbeeld.

Met de herbouw van de molen is dit verdwenen gedeelte van het dorpsbeeld teruggebracht. Maar de molen is niet alleen herbouwd voor het herstel van het dorpsgezicht. Een molen op zich is een fascinerend bouwwerk. De technieken die vroeger zijn bedacht om een molen zo licht en zoveel mogelijk te laten draaien, spreken nog steeds tot de verbeelding. Prachtig om te zien hoe de wieken altijd precies in de richting van de wind kunnen worden gedraaid. Daarom werkt de molen ook echt. Het is geen museum, maar een levend monument midden in het groen.

Korenmolen de Hoop
Sinds 2009 draaien de wieken van Korenmolen de Hoop weer regelmatig hun rondjes. Een prachtig gezicht. Maar ook fascinerend om te zien hoe de wieken de mechanismes in de molen aandrijven en hoe van graan meel wordt gemalen. Het meel wordt door plaatselijke bakkers gebruikt om brood te bakken. Ook in de molenwinkel zijn diverse soorten meel voorradig waarmee pannenkoeken, brood, ketelkoek en cakes gebakken kunnen worden.

Stoomzuivelfabriek Eemlandia

Tue, 05 Jul 2022 13:04:30 GMT

Schilderij van Eemlandia

Een gebouw dat in de gemeente Bunschoten een rijke geschiedenis heeft, is de voormalige Stoomzuivelfabriek Eemlandia. Een gebouw dat om diverse redenen geschiedenis heeft geschreven.

Het gebouw verrees in 1918. De aanleiding daarvoor was dat de zuivelfabrieken die tot dat moment in de gemeente Bunschoten bestonden, De Kleine Pol en De Eemdijk, door een aantal particulieren waren gesticht. De winst die met deze fabrieken werd behaald, vloeide in de zakken van de eigenaren. Overal in het land waren inmiddels zuivelcoöperaties ontstaan. Dat was een bedrijfsvorm waarbij de leveranciers van de melk lid konden worden. De coöperatie was van de leden en zij deelden direct in de winst. In Bunschoten probeerden de melkleveranciers de NV stoomzuivelfabriek De Kleine Pol over te nemen, maar de aandeelhouders voelden daar niet voor. De boeren die geen aandeelhouder waren in de NV, zagen geen andere mogelijkheid dan om zelf maar met een zuivelfabriek te beginnen. Ze richten een coöperatie op en binnen zeer korte tijd werd opdracht gegeven voor de bouw van een nieuwe fabriek die de naam Eemlandia ging dragen. Een naam die eenvoudigweg was afgeleid van het Eemland waar het product vandaan moest komen om de fabriek draaiende te houden. De leveranciers begonnen hun melk gelijk aan Eemlandia te leveren die de melk liet verwerken in de melkfabriek in Hoogland. Daarmee verloor De Kleine Pol haar bestaansrecht en nog voordat de nieuwe fabriek klaar was, verkochten de aandeelhouders hun vennootschap aan de coöperatie.

Intussen was aan de zuidkant van Bunschoten in een gebied waar in die tijd nog nauwelijks bebouwing aanwezig was, begonnen met de bouw van de enorme fabriek. Men zag een grote toekomst voor zich. Die was er ook, maar die kende zowel hoogte- als dieptepunten. Tien jaar na de bouw werd de fabriek door een felle brand verwoest. De oorzaak was waarschijnlijk brandstichting maar dat is nooit opgehelderd. De fabriek werd herbouwd en in de decennia erna tweemaal flink uitgebreid. In 1937 begon men met een productieproces waarbij afgeroomde melk werd verwerkt tot caseïne. Caseïne was een product dat werd gebruikt in de textielindustrie. Er waren niet veel fabrieken die op deze manier de melk verwerkten en Eemlandia werd daardoor een toonaangevend bedrijf.

De Tweede Wereldoorlog zorgde voor een forse neergang van de fabriek. Er werd, vooral ook omdat de polders rond Bunschoten in verband met de Grebbelinie lange tijd onder water waren gezet, veel minder melk aangevoerd. Na de oorlog kwam de productie al snel weer op gang. Er werden plannen ontwikkeld om weer met de melkpoederproductie te beginnen. In 1951 verrees aan de westkant van de fabriek een verstuivingstoren. In 1955 werd overgegaan op de productie van kaas, waarbij de caseïnefabriek tot kaaspakhuis werd ingericht. Dit betekende tevens de laatste wijziging van de fabriek als zuivelbedrijf. De kaas bracht niet de winst die men had verwacht en de fabriek leed grote verliezen. In 1957 werd het gebouw overgenomen door de CMC, een landelijk werkende coöperatie van zuivelfabrieken. Contractueel werd vastgelegd dat de fabriek nog vijf jaar in bedrijf moest blijven. Daarna was het snel afgelopen en in 1963 werd de verwerking van melk in Eemlandia gestaakt. Na 45 jaar kwam de eens zo belangrijke fabriek leeg te staan.

Er kwam daarbij ook een einde aan de lange stoet van melkrijders die dagelijks een vracht melkbussen naar de fabriek brachten. En daarmee ook aan de herrie waarmee het laden en lossen van de ijzeren bussen op het ijzer van losplaats gepaard ging. Maar tegelijk kwam er ook een einde aan de karakteristieke rookpluim uit de hoge schoorsteen. Het teken dat de fabriek in bedrijf was.

Het pand werd na een paar jaar verkocht en in de decennia daarna deed het dienst als een soort van bedrijfsverzamelgebouw. Het was een onderkomen voor verschillende bedrijven en bedrijfjes waarvan het transportbedrijf van de Gebroeders Nieuwenhuizen, de eigenaren van het gebouw, het belangrijkste was. Voor hun activiteiten kwam de karakteristieke schoorsteen in de weg te staan en de gemakkelijkste oplossing voor dit probleem was om de pijp op te blazen. Het pand leek haar karakter als zuivelfabriek zo steeds meer te verliezen. Sloop van het immense gebouw kwam om de hoek kijken. Inmiddels waren er landelijk veel meer melkfabrieken gesloten en gesloopt. Het zorgde ervoor dat deze complexen zeldzaam waren geworden. Het was een van de redenen om het gebouw Eemlandia als een rijksmonument aan te wijzen.

Bunschoter Botter BU 210

Tue, 05 Jul 2022 12:57:38 GMT

Met een grote fuik in de mast

De Bunschoter Botter BU 210 is de nieuwste botter van de vloot. Het schip is in 1986 gebouwd op de Botterwerf vab Spakenburg.

Het varen met deze stoere eikenhouten schepen is een onvergetelijke belevenis. Terwijl je de haven uitvaart, vaar je als het ware het verleden binnen. Je ervaart hoe het leven aan boord moet zijn geweest in de tijd dat de Zuiderzee nog zout was, al het zware werk aan boord met de hand werd gedaan en de vissers leefden met het tij en van wat de zee gaf.
De schippers vertellen graag hoe het er destijds aan toe ging. Een zeiltocht met een botter als de BU 210 is uitstekend geschikt als bedrijfsuitje of om iets te vieren met familie of vrienden. U kunt de botter huren voor een dag of dagdeel voor maximaal 12 personen.

Baarhuisje begraafplaats Memento Mori

Tue, 05 Jul 2022 12:51:09 GMT

De oorspronkelijke ingang

Het baarhuisje is in een neogotische stijl opgetrokken. Het heeft een verdieping voorzien van een zwart pannendak. Het gebouw is versierd met enkele bekroningen op de top en op de hoeken. De vensters hebben een spitsboogvorm en zijn voorzien van baksteen in andere kleuren. De voorgevel toont boven de deur het jaartal 1908.

Het is gebouwd direct na de aanleg van deze begraafplaats.

Botterwerf Spakenburg

Tue, 05 Jul 2022 12:34:42 GMT

Botterwerf in de winter

Het Botterwerfcomplex bestaat uit het industriele erfgoed van een werkende botterwerf. De werf bestaat uit een botterloods waarin vroeger de botters werden gebouwd, een smederij en de werf zelf bestaande uit vier bedden. In de voormalige timmermanswerkplaats is een bezoekerscentrum annex sponsorhome ingericht.
Verder bestaat het complex uit een aantal woningen, kantoor en winkel. Het geheel is in beheer bij de Stichting Botterwerf Spakenburg, Oude Schans 47-63, 3752 AH Bunschoten-Spakenburg.

De Botterwerf in Spakenburg

Tue, 14 Jun 2022 17:21:14 GMT

Schepen op de Botterwerf

De BU 4 op de helling. Op het vierde bed een schouw met kajuit die als nummer BU 199 had.

Beelden in Amersfoort

Tue, 14 Jun 2022 17:18:26 GMT

Twee schilderijen die in Amersfoort zijn gemaakt.

Een tweetal beelden in Amersfoort. De eerste geeft een beeld van de bebouwing op de hoek van 't Zand met zicht op de kerk aldaar. De tweede geeft een beeld van de bebouwing achter de Sint Joriskerk.

Ambachten

Tue, 14 Jun 2022 17:13:49 GMT

Het complex achter de taanschuur

Het vuur laait hoog op in de smidse van Van de Geest aan de Spuistraat. Het andere schilderij geeft een beeld van de taanschuur en bijbehorende schuren achter de Oude Schans. Op het plein is nog de vorm van een zeil te zien als teken dat er juist een zeil is getaand.

Schepen in de Eemhaven van Amersfoort

Tue, 14 Jun 2022 17:10:08 GMT

Zeil- en motorschepen nabij de Koppelpoort.

Nieuwe alinea

Stillevens

Tue, 14 Jun 2022 17:07:41 GMT

Twee stillevens

Twee stillevens. Een met een bekende koperen ketel, een boek en eieren. De andere is een stilleven met rode poon op een vergiet, een geblokte theedoek met tinnen kan, kommetje en een oud boek.

Botters

Tue, 14 Jun 2022 17:04:00 GMT

De botters BU 49 en BU 24 op volle zee

Nieuwe alinea

Agrarische beelden

Tue, 14 Jun 2022 17:01:02 GMT

Koeien in de wei

De koeien in de wei lopen in een weiland langs de Frans Jacobsweg. Het laden van het hooi lijkt plaats te vinden langs de Fokjesweg.

Inleiding

Mon, 04 Apr 2022 13:09:26 GMT

Belangstelling voor kunst en cultuur was er de afgelopen eeuwen nauwelijks. Hooguit waren er wat versieringen op gebruiksvoorwerpen. De schilderkunst was een van de weinige uitzonderingen. In de 19e eeuw wisten een paar kunstschilders de weg naar Spakenburg te vinden. Het leverde schilderijen op die een beeld geven van het dorpsgezicht in die tijd. Ook een enkele plaatsgenoot hanteerde palet en penseel.

In de periode rond de afsluiting van de Zuiderzee kwam er meer belangstelling van kunstschilders. De plaatselijke kunstschilder Klaas Zwaan zorgde met zijn aansprekende realistische schilderijen voor meer culturele belangstelling.

In de openbare ruimte bleven kunstuitingen achterwege. Pas vanaf het midden van de jaren 1990 kwamen er kunstwerken als het Vrouwtje van Spakenburg, de Visserman en het echtpaar dat de verbondenheid van Bunschoten

Waterschapswapen

Mon, 28 Mar 2022 08:26:43 GMT

Veel, inmiddels opgeheven waterschappen hadden een wapen. Een wapen dat soms al eeuwen oud is. Zoals het wapen van het Hoogheemraadschap van de Bunschoter Veen- en Veldendijk. Het komt al voor op een kaart uit het jaar 1666. In de loop van de tijd is het wapen gevoerd door elkaar opvolgende waterschappen. Eerst het al genoemde Hoogheemraadschap. Toen dit in 1942 opging in het waterschap Beoosten de Eem, ging het wapen mee en dat gebeurde ook in 1973 toen het waterschap Beoosten de Eem onderdeel ging uitmaken van het waterschap De Eem.

Bij de invoering van een nieuw wapen voor het huidige Waterschap Vallei en Eem is het wapen niet langer in gebruik.

Het wapen bestaat uit verschillende onderdelen. Bovenaan staan op een rood veld negen goudkleurige sterren (de dijkgraaf en de heemraden). Direct daaronder eerst een blauw vlak (de Eem en/of de Zuiderzee) en daarna een gouden vlak. Het onderste deel bestaat uit een groen vlak met daarop zwarte stroken en een zwarte strook langs het gouden vlak. Het groene veld stelt de verschillende Eemlandse polders voor. Tussen het water en het land liggen de dijken en die worden voorgesteld door de gouden balk. De zwarte stroken zijn de slootjes tussen de landerijen. Dit wapen werd in 1818 bevestigd door de Hoge Raad van Adel. Maar toen was het dus al minstens 150 jaar in gebruik.

In de openbare ruimte is het wapen aangebracht bij het voormalige polderhuis aan de Amersfoortseweg in Bunschoten, op een gemaal in de polder van Eemnes en op de waterschapsbank in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Wapen gemeente Bunschoten

Fri, 25 Mar 2022 09:32:06 GMT

Op 11 september 1816 bevestigde de Hoge Raad van Adel de gemeente Bunschoten in het bezit van het volgende wapen: ‘Zijnde van lazuur beladen met een gealiseerd kruis op welks regterarm een halve arend, alles van goud.

Deze heraldische taal houdt in dat het wapen een blauw veld had met daarop een verkort kruis. Op de rechterbalk van het kruis stond een halve adelaar. Het kruis en de adelaar waren van goud.

De kleuren blauw en goud zijn de zogenaamde koninkrijkskleuren en zijn aan het wapen toegekend omdat bij de aanvraag was verzuimd de juiste kleuren op te geven. Het oorspronkelijke wapen had andere kleuren. Ook was het verticaal in twee velden verdeeld. Op de linkerhelft (voor de kijker) staat een zwarte adelaar op een gouden ondergrond en op de rechterhelft een blauw kruis op zilver.

Het wapen van Bunschoten is afgebeeld op het raadhuis uit 1914 aan de Dorpsstraat en het nieuwe gemeentehuis aan het Stadsspui.

Ingang Memento Mori

Wed, 23 Mar 2022 09:39:07 GMT

Bij de oorspronkelijke ingang van de begraafplaats Memento Mori aan het Stadsspui, staan twee grote, witte en qua stijl Romeins ogende palen.

Aan de bovenkant van de rechter paal staat het bijschrift: Memento Mori. Op de linker paal staat het bijschrift: Resurecturis.

Deze Latijnse woorden hebben een betekenis die naar de begraafplaats verwijst. Resurecturis wordt vertaald als ‘’Gij zult weer opstaan’’.

Memento Mori wordt traditioneel vertaald als ‘Gedenk te sterven’ of ‘Denk eraan te (moeten) sterven’. Vrijere vertalingen zijn ‘Bedenk dat u sterfelijk bent’ of ‘Denk aan je eigen sterfdag’.

Alle artistieke creaties met het bijschrift Memento Mori kunnen qua uiterlijk en stijl zeer verschillen, maar dienen allemaal voor hetzelfde doel; namelijk mensen eraan te herinneren dat zij sterfelijk zijn.

Deze ingangspartij is gerealiseerd bij de aanleg van het eerste deel van de begraafplaats in 1908.

Straatwerk bij de Steiger

Mon, 21 Mar 2022 09:53:32 GMT

In 1977 werden tijdens rioolwerkzaamheden op de kruising Dorpsstraat Kostverloren zware funderingen van baksteen gevonden. Op basis van de baksteenformaten werd de fundering als middeleeuws (14de 15de eeuw) bestempeld. “Hoewel geen zekerheid bestaat over de functie van deze fundering en het muurwerk dat er ongetwijfeld op stond, is het niet onmogelijk dat we hier voor het eerst te maken hebben met resten van de middeleeuwse stadsmuur of van een binnenpoort der stad Bunschoten”, staat in het verslag in de krant. De voet van de fundering had een breedte van meer dan drie meter. In het midden was een kolom natuurlijk veen blijven staan, waarop plankjes lagen. De functie van de plankjes is onduidelijk, maar kan als basis voor een veel lichtere fundering hebben gediend. De overige fundering stond op het zand, op een diepte van meer dan drie meter onder (huidig) straatniveau. Op de verschillende situatieschetsen is te zien dat aan de noordzijde van de muur een waterloop tegen de fundering / muur lag. Aangezien de funderingen op de kruising met het Kostverloren niet aan de rand van stad lagen, maar er binnen in, hebben we hier vermoedelijk met een binnenpoort te maken. Als dit namelijk de stadsmuur of hoofdpoort was geweest, dan had een deel van de stad niet binnen de muur gelegen en dat is vrij ondenkbaar. De noordelijke hoofdpoort heeft verder noordelijk of noordoostelijk gelegen. Ook gelet op de topografische situatie is dit een logische veronderstelling, aangezien de doorgaande route naar het oosten via de Smeerweg liep.

De Poort

Sun, 20 Mar 2022 10:06:41 GMT

Op de kruising Dorpsstraat en Burgwal is met straatstenen van een afwijkende kleur en type aangegeven waar (twee van) de middeleeuwse stadspoorten lagen.

Die ontdekkingen waren het resultaat van rioleringswerkzaamheden in de Dorpsstraat in 1977. Archeologen die deze werkzaamheden begeleidden, vonden resten van een middeleeuwse stadspoort op de kruising Dorpsstraat en Burgwal. De zuiderpoort vormde de zuidelijke doorgang door de omwalling van Bunschoten.

Direct naast de poort bestond de omwalling mogelijk uit twee evenwijdige muren met daartussen puin of aarde. Dit is herleid uit vier forse oost-west lopende funderingen die ter hoogte van de Burgwal werden blootgelegd. Drie daarvan bestonden uit gestapelde bakstenen, één uit gemetselde bakstenen. De bakstenen lagen op het zand, dat in dit deel van Bunschoten vrij dicht aan de oppervlakte ligt.

Buiten de poort lag de stadsgracht, hier mogelijk bestaand uit twee parallel gelegen grachten. Op de zuidelijke oever van de binnenste gracht werd een stenen fundering aangetroffen, waarschijnlijk het zuidelijke bruggenhoofd. Zestien meter zuidelijker werd nóg een gracht blootgelegd, even breed en diep als de eerste. Onderin deze gracht lagen oost-west gerichte boomstammen op een rijtje. De meeste hadden een diameter van 20-25 centimeter. Twee hele zware stammen hadden een diameter van bijna 50 centimeter. Hieruit blijkt dat er op dit punt een zware houten brug over de dubbele gracht lag.

Bron: Het boek Archeologie in de stad Bunschoten, verkrijgbaar bij Museum Spakenburg.

Petrakerk

Sat, 19 Mar 2022 15:08:37 GMT

De naam van de Petrakerk is gebaseerd op een Bijbeltekst uit het evangelie naar Mattheus (16:18 en 19). En Ik zeg u ook dat u Petrus bent, en op deze Petra zal Ik Mijn gemeente bouwen, en de poorten van de hel zullen haar niet overweldigen. En Ik zal u de sleutels van het Koninkrijk der hemelen geven.

Bij de bouw van de kerk werd het initiatief genomen om een kunstwerk te plaatsen. Een kunstwerk waarbij de betonnen sokkel, de rots (Petra) verbeeldde. Op de rots kwam een dubbele boog van staal. Dit stond symbool voor de poort naar het Koninkrijk der hemelen. Op de poort zit een grote sleutel.

Vrouwtje van Spakenburg

Fri, 18 Mar 2022 13:00:52 GMT

‘Niesje’ symboliseert de vrouw in klederdracht zoals die in Bunschoten – Spakenburg wordt gedragen. De betekenis van dit kunstwerk is de verdwijnende klederdracht te verbeelden. Het bronzen beeld staat op het Spuiplein en is ontworpen door Emanuel Houben. Het kunstwerk is een geschenk van de Rotary Club aan de gemeente Bunschoten. De Rotary Club heeft van het grote kunstwerk 50 kleine replica’s gemaakt en verkocht. Van de opbrengst hiervan heeft de Rotary Club het Spakenburgs Vrouwtje bekostigd.

Zeeleeuwen bij de Duker

Thu, 17 Mar 2022 13:53:10 GMT

Op 17 juni 1992 werd het nieuwe zwem- en recreatiebad de Duker aan de Vaartweg in Bunschoten geopend. Tijdens de bouw ontstond de gedachte het zwembad op te vrolijken met een kunstwerk. Eerst werd gedacht aan een kunstwerk aan een wand van de zwemzaal. Later werd bedacht dat er op dat moment in Bunschoten nog geen kunstwerk in de openbare ruimte stond.

Het kunstwerk bestaat uit drie zeeleeuwen. Het beeld geeft een moeder zeeleeuw met haar twee jongen weer. In het midden van het beeld ligt de moeder zeeleeuw. Binnen in haar gedraaide lichaam ligt een jonge zeeleeuw die naar de zon kijkt. De moeder richt haar kopje ook naar de zon. Het tweede jong springt achter de moeder van het plateau af. Hierdoor komt er wat meer actie in het kunstwerk.

Het beeld is ontworpen door kunstenaar Hetty Heyster en is in 1994 geplaatst.

De naam van De Duker is afgeleid van het Duukertje. Dat is een uitwateringssluisje in de Poleermaten ten noorden van de Westdijk. Het is na de Tweede Wereldoorlog gerealiseerd en was bedoeld voor de waterverversing in de bebouwde kom.

Het ‘Duukertje’ was een begrip. Door de ligging aan het IJsselmeer en later aan het Eemmeer was het voor de jeugd een geliefde plaats om te gaan zwemmen. Om die reden heeft het zwembad in Bunschoten de naam ‘De Duker’ gekregen.

Inleiding

Thu, 10 Mar 2022 09:34:25 GMT

Het oudste gebouw in de gemeente Bunschoten is de Sint Catharinakerk. Vanwege haar omvang en de hoogte van de toren, is het te zien als het beeldmerk van de stad Bunschoten. Door haar ouderdom heeft het een rijke historie. In deze blog wordt meer informatie gegeven over de rijke geschiedenis van dit gebouw.

Kruiskerk

Tue, 08 Mar 2022 14:43:25 GMT

Na de verwoesting van Bunschoten rond 1428, dat een gevolg was van een verkeerde politieke stellingname, is na verloop van tijd begonnen met de bouw van de nieuwe kerk. Gelet op de stijl waarin de kerk is gebouwd en de motieven in het interieur, is deze kerk in de periode 1475-1500 gerealiseerd. In die tijd werd bij de bouw van een kerk begonnen met het achterste deel van de kerk, het zogenaamde koor. Daarna werd middengedeelte, het schip, met de zijbeuken gebouwd. Als laatste werd de toren gerealiseerd. In die tijd duurde de bouw van een kerk soms wel enkele tientallen jaren. Overeenkomstig Rooms-katholieke traditie werd het gebouwd met een kruis als plattegrond. Het koor was op het oosten georiënteerd. Het koor was wat lager gebouwd dan de kerk en de zijbeuken. Het interieur van de kerk wordt door een houten tongewelf afgedekt. Zowel in de noord- als in de zuidwand bevindt zich een wijwaternisje. Dat van de noordzijde is voorzien van een natuurstenen tracering.

De grootste verandering die na de Reformatie plaatsvond, was de sloop van het koor en het dwarsschip. Op 3 maart 1779 besloot het college van kerkvoogden het koor en het dwarsschip met de dakruiter (een klein torentje) af te breken. Dat besluit werd genomen omdat de kerk, die inmiddels zo’n tweehonderd jaar oud was, was vervallen en dringend gerestaureerd moest worden. Geld voor een restauratie was er niet. Omdat de kerk te groot was gebleken voor de gemeente, kon wel met een kleiner gebouw worden volstaan. Het koor kwam het meest voor sloop in aanmerking. Dit was het oudste stuk en ook het meest vervallen. De zijbeuken die het eigenlijke dwarsschip vormden, waren ook overbodig. De verkoop van het sloopmateriaal leverde geld op dat voor de restauratie van het overblijvende deel van de kerk kon worden gebruikt. Bovendien hoefde er zo minder te worden gerestaureerd.

Sint Catharina

Mon, 07 Mar 2022 10:19:13 GMT

De kerk is gewijd aan de heilige Catharina van Alexandrië. Volgens de overlevering was dat een nicht van de eerste christelijke keizer Constantijn de Grote. Catharina was een van de heiligen die men in tijden van nood aanriep. Haar symbolen waren een rad (wiel) en een ring. Catharina werd op een rad met spijkerpunten gemarteld en toen dit brak werd ze onthoofd (rond het jaar 307). De ring symboliseert haar mystieke huwelijk met Christus. De Rooms-katholieke Kerk heeft de heilige status van St. Catharina later opgeheven bij gebrek aan historisch bewijsmateriaal.

Er zijn twee mogelijke verklaringen voor de wijding van de Bunschotense kerk aan St. Catharina. De evangelisatie van Bunschoten en omgeving en de stichting van een kerk gebeurde door de Utrechtse geestelijken. Zij hebben de kerk aan hun patrones gewijd. De verbintenis met Utrecht blijkt onder andere uit het feit dat de proost van de Utrechtse Domkerk bepaalde aan wie de ambten werden geschonken. Een andere verklaring is dat St. Catharina als noodhelper binnen de religieuze beleving van de Bunschoters een dominante plaats innam. Bunschoten en omgeving werden regelmatig door overstromingen geteisterd en dan zou men haar hebben aangeroepen voor bijstand.

De toren

Sun, 06 Mar 2022 12:56:09 GMT

De westzijde van de kerk wordt gedomineerd door de toren. Ter weerszijden van de ingang is in donker getinte baksteen een ruitvormig patroon gemetseld. Dit patroon is waarschijnlijk een symbool van wereldlijke of rechterlijke macht. Deze betekenis stamt uit de tijd van de Germanen en de Franken die met een X of een ruit een plaats van rechtspraak zouden hebben aangeduid. Tijdens de bouw van de toren waren de wereldlijke en geestelijke macht in Utrecht nauw met elkaar verbonden; het aanbrengen van een teken van wereldlijke macht op een geestelijk gebouw is daardoor niet onwaarschijnlijk.

In de Franse tijd werden staat en kerk strikt gescheiden. Een gevolg van deze scheiding was onder andere dat de torens en klokken eigendom werden van de overheid. De torens konden dienst doen als uitkijkpost. Vanaf 1798 was deze bepaling van kracht, maar in Bunschoten vond de officiële overdracht van de toren aan de burgerlijke gemeente pas in 1812 plaats. Vanaf die tijd heeft de gemeente waarschijnlijk een ruimte in de toren als gevangenis in gebruik genomen.
In 1903 werd het grote venster boven de ingang van de in verval zijnde toren dichtgemetseld. Het bovenste deel van de toren werd tegelijk van een pleisterlaag voorzien omdat de voegen erg slecht waren. Het pleisteren was een goedkope en goede oplossing, maar tegelijk erg lelijk. In de jaren 1954-1957 vond opnieuw een grootscheepse restauratie plaats. In 1955 was de restauratie van de kerk grotendeels afgerond en in 1957 werd die van de toren beëindigd. De toren is toen weer in de oude stijl teruggebracht. De pleisterlaag werd verwijderd en het venster boven de ingang hersteld.

De klokken

Sat, 05 Mar 2022 13:00:31 GMT

In de toren hangen twee klokken. De grootste klok heeft een diameter van 120 cm. Deze klok heeft als opschrift: ‘MARIA JOHANNES GERARDUS VIELUS DE WOU ME FECIT ANNO DOMINI MCCCCXCV (Maria Johannes Gerardus Vielus de Wou heeft mij gemaakt in het jaar onzes Heeren 1495). De kleinste klok is van jongere datum.

Tussen uitgewerkte banden is de volgende tekst geplaatst: ‘LAVDABO NOMEN DEI CVM CANTICO ET MAGNIFICABO EVM IN LAVDE Ao 1659’(Ik zal de naam van de Heere loven in gezang en Hem prijzen in lofzang, in het jaar 1659). De klok wordt toegeschreven aan de gebroeders Francois en Pierre Hemony, een beroemd klokkegietersduo uit Lotharingen dat zich in de Zeven Provinciën had gevestigd.

Het interieur

Fri, 04 Mar 2022 12:35:36 GMT

Tegen de oostwand staat de preekstoel uit 1637 met een klankbord in het fraai uitgewerkte doophek. Links en rechts van de preekstoel hangen tekstborden. Deze borden zijn in 1879 gemaakt. Op de rechter zijn de Tien Geboden afgebeeld en op de linker de 12 artikelen van het geloof en het Onze Vader. Aan beide zijden van de kerk staan twee herenbanken die waarschijnlijk ook uit het jaar 1637 stammen. Van latere datum is de bank van de Dijkgraaf en Heemraden. Waarschijnlijk is deze bank uit het begin van de achttiende eeuw. Op het bord boven het bankje hangt het wapen van het Hoogheem-raadschap van de Bunschoter Veen- en Veldendijk. Tot slot staat voor het doophek een stenen achthoekig doopvont en op het tegen de westwand gebouwde galerij een Bätzorgel uit 1860.

De Waterschapsbank

Thu, 03 Mar 2022 13:55:39 GMT

Een interessant voorwerp van plaatselijk religieus erfgoed is de zogenaamde Waterschapsbank in de kerk. Een bank die waarschijnlijk al ongeveer drie eeuwen in de kerk aanwezig is. Het klinkt misschien heel gewoon, maar er zijn heel weinig waterschapsbanken in kerken aanwezig. Een ander voorbeeld is nog niet direct aanwijsbaar.

Op zich is het een eenvoudige eikenhouten kerkbank. Het losse paneel boven de bank, maakt het geheel bijzonder. Op het paneel staat de tekst DIJKGRAAF en HEEMRADEN. Daaronder PSALM XLVI vers 4 en 5. Deze tekst uit psalm 46 is in zijn geheel opgenomen: ‘Laat hare wateren bruisen, laat ze beroerd worden; laat de bergen daveren door derzelver verheffing! Sela. De beekjes der rivier zullen verblijden de stad Gods, het Heiligdom der woningen des Allerhoogsten.’ Daarboven hangt een fraai in hout uitgesneden wapen van het Hoogheemraadschap van de Bunschoter Veen- en Veldendijk.

Psalm 46
De tekst uit Psalm 46 is gelijk aan de tekst in de Statenvertaling. Dat geeft aan dat de bank in ieder geval gemaakt is na het verschijnen van Statenvertaling in 1618/1619. In de Nieuwe Bijbelvertaling is de tekst voor onze generaties beter te begrijpen: ‘Laat de watervloed maar kolken en koken, de hoge golven de bergen doen beven. sela. Een rivier, wijd vertakt, verblijdt de stad van God, de heilige woning van de Allerhoogste.’ Berijmd is het ook mooi verwoord in de verzen 2 en 3 van deze psalm:

Laat vrij het schuimend zeenat bruisen;
d' Ontroerde waat'ren hevig ruisen;
De golven mogen, door haar woên,
Het berggevaarte daav'ren doen:
De stad, het heiligdom, de woning,
Van God, den allerhoogsten Koning,
Wordt in haar muren, t' allen tijd,
Door beekjes der rivier verblijd.
Geen onheil zal de stad verstoren,
Waar God Zijn woning heeft verkoren;
God zal haar redden uit de nood,
Bij't dagen van het morgenrood.
Men zag de heid'nen kwaad beramen;
De koninkrijken spanden samen;
Maar God verhief Zijn stem, en d' aard'
Versmolt, voor 's Hoogsten toorn vervaard.

Uit de toelichting op de Statenvertaling blijkt dat de psalmdichter hier een tegenstelling wil oproepen. Als de vijanden net zo razen als een verschrikkelijke en onstuimige zee, stroomt de rivier met haar beekjes fijn, stil en lieflijk in Gods stad waar men in stilte op Gods bijstand vertrouwt. Een veilige schuilplaats bij God. Bij een toevlucht en sterkte kan de psalmist aan een burcht hebben gedacht. Zo’n burcht was in Israël niet een kasteel waar de burchtheer zich veilig weet, maar het is vooral een versterkte plaats met een heel groot plein met muren eromheen. Als de mensen in de omgeving van de stad geteisterd werden door de Filistijnen of de Midianieten die het land kwamen plunderen, dan was die burcht heel letterlijk een toevlucht: een plaats waar je naartoe kon vluchten om het vege lijf te redden. Vaak was hun land dan evengoed platgebrand en de schade enorm. Maar je had een plaats om naar toe te vluchten, een plaats waar je de veiligheid van de koning kon vinden.

Een tekst die zeker toepasselijk is voor een waterschap. Dat is immers een college dat ervoor moet zorgen dat het land wordt beschermd tegen de zee. Maar dat zij daarbij toch ook op Gods hulp en nabijheid mogen vertrouwen. De zee kan wel enorm tekeergaan, maar zij vertrouwen erop dat ze het land goed hebben beschermd. Bij de rivier is hier ongetwijfeld gedacht aan de Eem. Dat was de levensader voor het gebied en die de stad welvaart bracht. Een stad met daarin centraal de kerk als Gods woning.

De tekstborden

Thu, 03 Mar 2022 13:47:52 GMT

Aan weerszijden van de kansel hangen twee tekstborden. Deze tekstborden zijn in het jaar 1879 vervaardigd door de timmerman H. van de Kieft en de schilder Johannes van Rossum. De rekening die Van Rossum in september van dat jaar stuurde, vermeld het volgende: ‘Twee borden in de kerk, de lijsten zwart met goud, de borden wit marmer en zo en de Wet, 12 artikelen en Onze Vader opgeschildert enz. f 140,--. Tevens: De gezangborden in de kerk zwart met goud geschildert en de nummers enz. f 5,80.
Deze borden zijn gemaakt op last van de Kerkvoogden: P.Varenkamp, K. Pruijs, J. Koelevijn; notabelen F. Romviel, A. Luttink, M. ter Beek. Predikant J.A. Ruijs: ouderlingen H. van Zoest, T. van de Vuurst, J. Hopman, W. Koelewijn en de diakenen E. van de Kolk en Z. Hoolwerf.’

Beide borden zijn aan de zijkanten voorzien van een decoratie van krulwerk. Hierin zitten adelaarskoppen en -klauwen verwerkt. Bovenop de borden zit een driehoek met goudkleurige knoppen.

Op het linkerbord staan de Tien geboden. In het driehoekje boven het bord staat in sierlijke krulletters: "de WET des HEEREN". Op het tekstbord zelf staat eerst over de gehele breedte: "EXODUS XX en DEUTERONOMIUM V Ik ben de HEERE uw God, die u uit Egypteland, uit het diensthuis, uitgeleid heb." Daaronder staan op twee witte velden die de stenen tafelen voorstellen, de tien geboden in zwarte letters.

De hoofdletters waarmee elk gebod begint is erg sierlijk en goudkleurig. Daaronder staat weer op een zwarte ondergrond: "ROMEINEN X vers 4, want het einde der wet is Christus, tot rechtvaardigheid een iegelijk die gelooft. Onder het bord in de krulversiering is ook nog een tekst opgenomen op een klein rechthoekig wit veld. De tekst die hierop staat, luidt: "MATTHEUS XI vers 28 Komt herwaarts tot mij allen die vermoied (foutje) en belast zijt, en ik zal u rust geven." Daaronder staat in een rondje het jaartal 1879.

Op het rechterbord zijn de 12 artikelen des Geloofs en het Onze Vader opgenomen. Het bord is wat de indeling betreft precies gelijk aan het linkerbord. In het driehoekje staat hier: Het GELOOF en GEBED.

Boven de witte velden staat: "HEBREEN XI vers 1 Het geloof nu is een vaste grond der dingen die men hoopt, en een bewijs der zaken, die men niet ziet." Op de witte velden staat links de apostolische geloofsbelijdenis voorafgegaan door de volgende tekst: Het algemeen ongetwijfeld Christelijk geloof, waarvan bekentenis doen met mond en hart, spreekende: 11 en vervolgens de 12 artikelen. Op het rechter veld staat: "MATTH. VI. vers 6-13. Maar gij, wanneer gij bidt, ga in Uwe binnenkamer, en uwe deur gesloten hebbende, bid uwen Vader die in het verborgen is, en uw Vader, die in het verborgen ziet, zal het u in het openbaar vergelden. En als gij bidt, zoo gebruikt geen ijdel verhaal van woorden gelijk de heidenen want zij meenen, dat zij door hunne veelheid van woorden zullen verhoord worden. wordt dan hun niet gelijk, want uw Vader weet, wat gij van noode hebt, eer gij Hem bidt. En dan bidt aldus: en dan volgt het Onze Vader. Hieronder staat: "ROMEINEN V vers 5 En de hoop beschaamt niet, omdat de liefde Gods in onze harten uitgestort is door den Heiligen Geest die ons is gegeven." In het witte veldje onder het bord staat: 0PENB.VAN JOH.II vers 10c Zijt getrouw tot den dood, en ik zal u geven de kroon des levens."

Naast de beide tekstborden hangen nieuwe psalmborden. De gezangborden die in de rekening van Van Rossum worden genoemd, hangen in de consistorie.

Inleiding

Thu, 03 Mar 2022 09:07:18 GMT

Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog zijn verschillende inwoners of mensen die in de gemeente Bunschoten zijn geboren, slachtoffer geworden van oorlogsgeweld. Voor een aantal van hen zijn grotere of kleinere gedenkplaatsen ingericht. Bekend zijn het Oorlogsmonument en de oorlogsgraven. Deze en andere gedenkplaatsen worden hier belicht.

Wie wij op 4 mei herdenken is verwoord in het memorandum. Het memorandum is een tekst waarmee al sinds 1946 het kader van de Nationale Herdenking wordt aangegeven en waarin is geformuleerd wie we op 4 mei herdenken. De tekst is bedoeld om richting te geven en is bewust algemeen geformuleerd om verschillende oorlogsslachtoffers in te kunnen sluiten. Het memorandum luidt: ‘Tijdens de Nationale Herdenking herdenken wij allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord; zowel tijdens de Tweede Wereldoorlog en de koloniale oorlog in Indonesië, als in oorlogssituaties en bij vredesoperaties daarna.’

Gevelsteen aan de Kerkemaat

Wed, 02 Mar 2022 13:40:05 GMT

In 1886 werd de Nieuwe Haven gegraven. Ter herinnering daaraan is in 1996 een gevelsteen geplaatst in een van de woningen aan de Kerkemaat. De zandstenen sculptuur bestaat uit de boeg van een botter die de golven doorklieft. Daarboven staat de tekst '1886 DE NIEUWE HAVEN'. Eronder: '1996 Psalm 107 : 29-30.' De betreffende tekst in die psalm luidt: Hij brengt de storm tot stilte, zodat hun golven zwijgen. Dan zijn zij verblijd, om dat de wateren gest ild zijn

en Hij hen naar de haven van hun wens leidde.

Of in de berijmde versie:

Zij, die de zee bevaren
Met schepen, rijk bevracht,
Zien op de grote baren
Gods wijsheid, gunst en macht;
Daar leren zij de daân,
Des HEEREN klaar bemerken,
En in de diepe paân
Zijn grote wonderwerken.

Herinnering aan de watersnood van 1916

Wed, 02 Mar 2022 13:28:10 GMT

Tegenover het huis waar Wilhelmina Aartje Vedder tijdens de ramp geboren werd staat nu een bronzen beeld van Koningin Wilhelmina. Het beeld is zo neergezet zodat de koningin naar de woning kijkt waar haar petekind geboren is. De zwarte en witte stenen in de golfbeweging om het beeld heen symboliseren het woeste water. De onderkant van het beeld staat even hoog als het water tijdens de rampnacht.
Het beeld is geplaatst op de hoek van de Weikamp met de Kerkemaat bij de Nieuwe Haven. Het beeld van Koningin Wilhelmina is gemaakt door kunstenaar Greet Grottendieck uit Wenum-Wiesel. De voet van het beeld is gemaakt naar een ontwerp van Klaas Kok uit Spakenburg.

Het monument van de twee gesneuvelden op 10 mei 1940

Wed, 02 Mar 2022 09:28:20 GMT

Bij het uitbreken van de oorlog op 10 mei 1940, sneuvelden twee militairen uit de gemeente Bunschoten: Jan Baas op 10 mei en Dirk Koelewijn op 12 mei. Ze werden in juni 1940 herbegraven op de begraafplaats Memento Mori. Diezelfde maand nog besloot de gemeenteraad tot het oprichten van een gedenkteken.

Op 10 mei in Bleiswijk: Jan Baas (28 jaar)

Jan Baas is geboren op 26 januari 1912. Hij trouwde met Gerritje Koelewijn en ze kregen een dochtertje Hendrika (Riek).

Al sinds de mobilisatie in 1939 was Baas gelegerd bij Gouda in Zuid Holland. Dat ligt ten noorden van Rotterdam. Hij maakte deel uit van het 1 ^e Regiment Bereden Huzaren.

Bij het uitbreken van de oorlog probeerden de Duitsers verschillende vliegvelden in het westen van ons land in handen te krijgen. Daarvoor brachten ze met transportvliegtuigen grote hoeveelheden militairen naar de omgeving van de vliegvelden. In de buurt van Bleiswijk landden vijf van die vliegtuigen. Het regiment waar Jan Baas deel van uitmaakte, had daar in de buurt een positie ingenomen. Er volgde een confrontatie waarbij onder meer Jan Baas sneuvelde. Hoe dat gebeurde werd later in een uitvoerige brief aan de weduwe Baas beschreven. Die brief was van een inwoner van Berkel en Rodenrijs. Die man kende de omgeving op zijn duimpje en meldde zich als vrijwilliger om de daar gelegerde soldaten wegwijs te maken. Zo kwam hij in contact met Jan Baas.

In de brief schrijft hij onder meer:

‘Uw man vroeg mij of ik getrouwd was. En op mijn ontkennend antwoord zei hij dat hij wel was getrouwd. Hij was blij dat eindelijk die onzekere toestand veranderd was, maar hij had graag nog even naar huis willen gaan, want voor zichzelf was hij niet bang, want hij wilde liever in een gevecht sterven, dan zich als een lafaard of landverrader te gedragen. Maar hij was zeer ongerust over thuis, zoals hij zei met het oog op al die vliegtuigen.

Toen wij aan de aanval begonnen, ging ik vooraf, 50 meter achter mij aan uw man met een mitrailleur en 100 meter daar achter de kapitein en op ongeveer 10 meter de andere manschappen. Uw man heeft ongeveer op 300 meter van de vijand af gelegen met de mitrailleur in de aanslag, in welke tijd ik de andere manschappen een plaats gaf op bevel van de ritmeester. Wij waren volkomen gedekt voor miltrailleur- en geweerkogels. Nadat ik naast uw man was gaan liggen, beval de kapitein om met vuren te beginnen.

Toen kon ik even aan uw man merken dat hij ook een beetje zenuwachtiger werd, maar dat is volkomen te begrijpen. Het waren wel vijanden, maar het waren mensen en dan die 10 minuten spanning om daar klaar te liggen om te willen vuren en dat nog niet te mogen. Wij lagen daar met ons vieren: uw man met een mitrailleur, dan ikzelf ernaast en 2 meter verder naast ons een andere militairschutter met een helper en 10 meter achter ons de ritmeester. Toen uw man begon te schieten was hij weer spoedig volkomen kalm.

En honderden, neen wel duizenden geweer- en mitrailleurkogels van de vijand vlogen om onze oren, maar zij konden ons niet raken. Volgens verkeerde inlichtingen waren de Duitsers bewapend met mitrailleurs en geweren, maar het bleek dat zij ook nog voorzien waren van twee houwitsers, waar men nooit voor gedekt kan liggen. (Een houwitser is een vorm van geschut, dat een projectiel in een gekromde baan over een hindernis heen kan schieten.)

Weldra vielen de granaten om ons heen, sloegen gaten in de grond en wierpen ons beiden de grond over ons heen. Maar nu staakte een ogenblik het vuren. Toen riep de ritmeester aan mij dat ik bij hem moest komen om een bevel naar de andere soldaten over te brengen. Ik ging daar direct op uit en ik was ongeveer 50 meter bij de jongens vandaan of er kwamen 2 voltreffers bij de jongens neer. Twee granaten sloegen de mitrailleurs aan stukken en doodden uw man en verwondden de andere schutter op talrijke plaatsen licht en de helper betrekkelijk zwaar. De jongens werden een paar meter van hun plaatsen geslingerd, hetwelk ik zag gebeuren, zodat u wel kunt begrijpen dat ik zeer onder de indruk was, maar gelukkig heeft uw man absoluut geen pijn geleden, want hij was op slag dood.

Zijn laatste uitdrukking was als van iemand, die in een rustige slaap ligt, zo kalm was zijn uitdrukking. Hiervan kan ik u gerust schrijven dat uw man door de andere jongens als een goed kameraad beschouwd werd. Want dat kon ik wel merken nog voordat hij gesneuveld was. Zij waren allemaal zeer onder de indruk van het vreselijke gebeuren en sommige jongens waren helemaal van streek. Nadat wij waren teruggetrokken, hebben wij ze opnieuw aangevallen en op enkele Duitsers na gevangen genomen.’

Jan Baas werd eerst in Bleiswijk begraven. Op zaterdag 29 juni 1940 kon hij in Bunschoten worden herbegraven. Tegelijk met de eveneens gesneuvelde Dirk Koelewijn. Opdat, aldus het lokale Gereformeerd Kerkblad, ‘zij in de plaats onzer inwoning, waar zij geboren waren en geleefd hadden, hun laatste rustplaats vinden zouden’. Ds. P. de Jong voerde bij het graf het woord. De familie toonde zich in de ‘Bunschoter Bode’ van 4 juli 1940 diep dankbaar voor dit afscheid: ‘Een daad om nooit te vergeten.’ En: ‘Ook Uw verdere plannen met het oprichten van een monument, kan ons niet anders als met dankbaarheid vervullen. Gij toont en hebt daarmee bewezen, dat gij trouwe vaderlanders eeren wilt, die hun leven hebben geofferd voor Vorstin en Vaderland.’

Op de grafsteen wordt verwezen naar de Bijbeltekst uit Openbaring 2 : 10b: Zijt getrouw tot den dood, en Ik zal u geven de kroon des levens.

Op 12 mei in Zutphen: Dirk Koelewijn (20 jaar)

Dirk Koelewijn is geboren op 10 oktober 1919. Hij sneuvelde aan het begin van de oorlog op zondagmiddag 12 mei 1940 bij Zutphen. Hij was de zoon van Tijmen Koelewijn en Wijmpje Smit.

Zutphen ligt langs de IJssel. Deze rivier vormde van oudsher een hindernis tegen vijandige invallen vanuit het oosten. In de periode van de Koude Oorlog, werd in de jaren 1950 de IJssellinie aangelegd. Maar al vanaf de 17 ^e eeuw werden mogelijkheden onderzocht om gebieden onder water te zetten zoals ook bij de Grebbelinie in onze omgeving het geval was. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werd langs de IJssel een linie van kazematten (350 stuks) aangelegd. De IJssellinie was vooral bedoeld als een vertragingslinie om zodoende tijd te winnen om de Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie in gereedheid te brengen.

In de loop van de ochtend van 10 mei bereikten de Duitse troepen op verscheidene plaatsen de IJssel. Direct na de inval van het Duitse leger, had het Nederlandse leger verschillende bruggen over de IJssel opgeblazen. Dat betekende dat de Duitsers hun opmars alleen konden voortzetten door noodbruggen aan te leggen of om met bootjes te proberen aan de overkant te komen.

Bij hun pogingen om de rivier over te steken werd met name bij Zutphen, krachtig weerstand geboden. Tal van rubberbootjes vol Duitsers werden kapot geschoten. Pas om kwart over twee ’s middags bereikten de Duitsers de westelijke oever nadat de verschillende kazematten flink waren beschoten. Net als op andere plaatsen begonnen zij meteen een pontonbrug te bouwen. Die kwam de volgende dag gereed.

Het lag voor de hand dat bij deze beschietingen een aantal militairen om het leven kwam. In het Twentsch dagblad /Tubantia van 17 mei 1940 werd daarover een kort bericht opgenomen.

‘Tijdens de gevechten aan den IJssel zijn voor Zutphen elf Nederlanders gevallen. Zij zijn op de algemeene begraafplaats te Zutphen ter aarde besteld. Het was een eenvoudige, maar zeer treffende plechtigheid, waarbij de burgemeester en drie wethouders, de gemeentesecretaris, de geneesheer-directeur van het Oude en Nieuwe gasthuis, enkele verpleegsters en andere belangstellenden aanwezig waren. De burgemeester heeft bij de geopende groeve de gevallenen herdacht. Na den burgemeester sprak ds. Faber een enkel woord, dat bij besloot met het “Onze Vader”. Een paar bloemstukken dekten de groeve.’

Dit berichtje was vrijwel enige dat in die tijd over de gevechten bij Zutphen was gepubliceerd. Het geeft aan dat er gevechten waren geweest, maar hoe Dirk Koelewijn om het leven kwam, blijkt er niet uit. Dat blijkt ook niet uit het bericht dat later aan de familie werd gestuurd. Begrijpelijk want er moesten in korte tijd veel kennisgevingen worden gedaan en zo ontbrak het aan de tijd om bijzonderheden te vermelden. Het was een korte mededeling die de familie Koelewijn-Smit in mei 1940 ontving:

‘De chef der eerste afdeling van het informatie bureau van het Nederlandsche Roode Kruis brengt met groote deelneming te Uwer kennis, dat de dienstplichtige Dirk Koelewijn, geboren te Bunschoten den 10 October 1919, op den 12 ^e mei 1940 gesneuveld is en te Zutphen werd begraven. Zijn nalatenschap bevindt zich ter secretarie te Zutphen’.

Pas na een paar maanden, met een brief van 29 juli 1940, werd het iets duidelijker. Een korporaal van hetzelfde legeronderdeel als waar Dirk deel van uitmaakte, gaf meer informatie. In een brief werd hem gevraagd hoe Dirk om het leven was gekomen. Daarover vertelde hij:

‘U schreef in uw brief dat U niet precies wist wanneer Dirk was overleden, dat de een dit en de ander dat vertelde, maar ik kan U wel precies vertellen hoe of dat met Dirk is gegaan hoor.

Ik was gewond geraakt, maar kon 200 meter verder niet meer (lopen) van ’t bloedverlies. Achter een hoge heg bleven we allemaal liggen, maar toen begonnen ze ons weer onder vuur te nemen, en zijn de andere jongens hier gesneuveld. Toen kon ik zien wie mijn beste kameraads waren en mij niet in de steek lieten en dat waren Dirk, De Jong uit Jutphaas, Swart uit Utrecht en De Bock uit Amsterdam. Toen ze mij 30 meter gedragen hadden, kwam er die ongelukkige granaat. Dirk liep net voor mij en was op slag dood. Waar of ie getroffen was, weet ik niet, maar ik zag het aan zijn ogen. De Bock riep maar “Schiet mij maar dood”, na drie minuten was hij ook dood.

Swart had een groot gat in zijn knie en is later in Duitsland overleden. De Jong had een splinter in zijn kuit en ik een splinter door mijn jasje, minder geraakt wonder boven wonder.’

Uit het verhaal blijkt dat ze met z’n vieren de gewonde korporaal naar een veilige plek wilden brengen, maar onderweg door een granaat werden geraakt. Een inslag die uiteindelijk drie militairen het leven kostte.

In de eerste vergadering van de gemeenteraad van Zutphen stond de burgemeester stil bij de gebeurtenissen in zijn stad. Aan het einde van zijn rede opperde hij de gedachte om op het gezamenlijke graf van de gesneuvelden een zerk te plaatsen waarvan de kosten door de ingezetenen moesten worden opgebracht.

Een idee dat werd overgenomen. In een brief van 21 juni 1940 van de gemeente Zutphen aan de familie Koelewijn werd beschreven dat het voornemen bestond om op het graf van de bij de verdediging van de IJssellinie omgekomen militairen een zerk te plaatsen met een waardig opschrift en hun namen. Aan dat voornemen kon geen verder gevolg gegeven worden als het de bedoeling was om het stoffelijk overschot op te graven en in Bunschoten te herbegraven. Dat plan was er op dat moment al, want ruim een week later, op 29 juni werd Dirk Koelewijn samen met Jan Baas in Bunschoten begraven.

Niet alle gesneuvelden in Zutphen werden herbegraven en zo ging het plaatsen van een monument toch door. Het werd een forse gedenkzuil met aan de voor- en achterkant het opschrift: 10-14 mei 1940 Zij vielen voor het Vaderland. Aan de ene kant zijn de namen van vier gesneuvelden geplaatst en aan de andere kant drie. Voor een gesneuvelde inwoner van Zutphen is een extra grote plaats ingeruimd!

Het monument werd geplaatst op de Algemene Begraafplaats aan de Warnsveldseweg in Zutphen. Op 30 augustus 1941 werd de gedenksteen door de burgemeester onthuld. Een steen ter nagedachtenis van hen die hier in de eerste oorlogsdagen sneuvelden en die in dat verzamelgraf begraven zijn. In zijn toespraak tot de oud-militairen zei burgemeester Mr. J. Dijckmeester onder meer: ‘Gij hebt in mei 1940 samen de eer van het land hoog gehouden; enkelen uwer hebben dat met hun leven betaald. Die enkelen waren uw vrienden. Hun lot had ook het uwe kunnen zijn.’

Woorden die, ook al lag hij daar niet langer begraven, ook op Dirk Koelewijn sloegen. Na de onthulling werden bij het gedenkteken bloemen gelegd en vroegere krijgsmakkers van de gesneuvelden, die zich onder leiding van de oud-kolonel Dwars tot een groep hadden gevormd, brachten een laatste groet.

Op het gedenkteken komen de namen van de vier militairen die elders zijn begraven, niet voor.

In Bunschoten besloot de Oranjevereniging om gelden beschikbaar te stellen voor het overbrengen van de lichamen van de twee gesneuvelde militairen naar hun woonplaats. Dat idee werd omarmd en in juni 1940 werd dat geregeld. In de ‘Bunschoter Bode’ van donderdag 4 juli 1940 over hun binnenkomst:

‘Sober en eenvoudig was de aankomst. Van West en Oost was het gekomen, dit stoffelijk overschot van onze dorpsgenoten. Aan de grens onzer gemeente opgewacht door autoriteiten en belangstellenden zijn ze met eer ontvangen en vervoerd door onze straten. En onze mensen hebben even de sleur van hun dagelijks werk onderbroken. Even is er gepauzeerd. Even is de aandacht bepaald bij wat voorbij trok, om in de ziel te prenten, dit plechtig en eerbiedig gebeuren.’

Zijn familie schreef in de rouwadvertentie:

‘Hij is gevallen voor zijn Vaderland. Zwaar valt ons dit verlies.

Maar wij wensen Gode te zwijgen, die geen rekenschap geeft van zijn daden.’

Op de grafsteen wordt verwezen naar Psalm 103 : 15: De dagen des mensen zijn als het gras, gelijk een bloem des velds, alzo bloeit hij.

De Visserman

Tue, 01 Mar 2022 15:50:06 GMT

De geschiedenis van Spakenburg is nauw verbonden met de visserij op de Zuiderzee. Eeuwenlang hebben vissers hun brood verdiend op het water. Zij deden hun best om zoveel mogelijk vis te vangen. Nadat in 1932 de Zuiderzee werd afgesloten ging de visserij langzaam maar zeker achteruit. Er moest naar nieuwe middelen van bestaan worden gezocht.

Ter herinnering aan dit visserijverleden, staat bij de Oude Haven aan de Havenstraat het beeld: de Visser. Het verbeeldt de verbondenheid van Spakenburg met de Zuiderzee. Het beeld bestaat uit drie delen namelijk een boot, een visser en een rokerij. De persoon die het beeld voorstelt is een visser die schuin omkijkt naar de vroegere Zuiderzee. De grote vis in zijn armen toont de dankbaarheid aan de Zuiderzee waarin vele eeuwen gevist is. Naast de visser staat op de voet van het beeld een schip dat verwijst naar de vissersvloot. Aan de andere kant staat een huis op een dijk dat het dorp Spakenburg voorstelt. De rook uit de schoorsteen is een herinnering aan de tijd dat tussen de woningen rokerijen stonden waarin vis werd gerookt.

Het in 1998 geplaatste kunstwerk staat aan de Havenstraat in Spakenburg. Het beeld dat door kunstenaar Hans Kuyper ontworpen is, is opgebouwd uit ronde lijnen en heeft een roodbruine en groene kleur. Het beeld is zo geplaatst dat de visser kijkt naar de vroegere Zuiderzee.

Boerenechtpaar

Tue, 01 Mar 2022 15:12:28 GMT

Het kunstwerk bestaat uit een boer en een boerin. Beiden zijn gekleed in de Bunschoter klederdracht. De man komt terug van zijn werk op het land terwijl de vrouw net klaar is met het melken van de koeien. Op dat moment ontmoeten ze elkaar en hebben ze even contact over de gang van zaken. De boer draagt een schop op zijn schouder en de vrouw een emmer en een melkkrukje. Het verbeeldt de verbondenheid van Bunschoten met het vroegere boerenleven.

Het beeld van het Boerenechtpaar was oorspronkelijk geplaatst op de kop van de Spakenburger gracht; direct aan de noordzijde van de stad Bunschoten. Na de aanleg van de rotonde op deze locatie, is het beeld verplaatst naar het Kolkplein.

De hoogte van het beeld is 1.80 meter en het is geplaatst op een betonnen sokkel. Het is gemaakt door kunstenaar Frank Letterie uit Vorden. Het verbeeldt de verbondenheid van Bunschoten met het vroegere boerenleven. Het is in 2002 geplaatst.

Eerst stond het beeld prominent op de kop van de Spakenburger Gracht. Na de aanleg van de rotonde op de kruising Bikkersweg/Molenstraat, is het beeld op een minder opvallende locatie op het Kolkplein geplaatst.

Botter in de kerk

Tue, 01 Mar 2022 12:59:26 GMT

Op 16 mei 2007 werd in onze kerk stilgestaan bij het feit dat 75 jaar geleden door het afsluiten van de Zuiderzee (28 mei 1932) alles anders werd voor Spakenburg, Huizen en andere vissersplaatsen. Spakenburg..... ooit vissersdorp van betekenis, centrum van handel en bedrijvigheid met zo’n tweehonderd schepen in 1892 en twee havens. De aanleg van de Afsluitdijk en de inpoldering van het IJsselmeer maakte ruw een eind aan de voornaamste bron van inkomsten.
Bijzonder was dat tijdens de herdenkingsbijeenkomst een model van een botter aan de kerk werd geschonken. De bedoeling van de gever was dat de botter in onze kerk zou worden geplaatst. Dat verzoek is uiteraard ingewilligd.
Het plaatsen van een model van een schip in een kerk is niet nieuw. Er zijn vele oude kerken waarin scheepjes deel uitmaken van het interieur. Dat is een heel oude gewoonte en een gebruik dat in veel zeevarende naties voorkomt.

Zeven oorlogsgraven

Tue, 01 Mar 2022 09:30:30 GMT

Na de oorlog, waarin nog enkele plaatsgenoten waren gesneuveld, is ruimte gemaakt voor zes, later zeven graven. Naast Jan Baas en Dirk Koelewijn zijn daarin begraven Jaan Nieuwboer, Evert Nagel, Hendrik Willem de Graaf, Francis Delery en Jacob de Jong. Het stoffelijk overschot van Jacob de Jong is er als laatste bijgelegd.

Francis Delery, die met zijn straaljager in de Maatpolder neerstortte, is in 1949 overgebracht naar een Franse begraafplaats.

Informatie over Jan Baas, Dirk Koelewijn en Francis Delery is op andere pagina's opgenomen.

Op 22 april 1945: Jaan Nieuwboer (51 jaar)

Jaan (in de volksmond: Jan) Nieuwboer is geboren op 13 oktober 1893 als zoon van de werfbaas Willem Nieuwboer. In de nacht van Jaans sneuvelen, was de situatie in grote lijnen als volgt. Vanaf de Oude Pol trokken Duitsers over de Westdijk richting Spakenburg nadat ze zich in dagen daarvoor hadden teruggetrokken in Eemdijk. In die nacht van zaterdag 21 april op zondag 22 april 1945 is hij tussen vier en vijf uur gedood door een schot dwars door de slapen. Mogelijk was een Duitse sluipschutter daar verantwoordelijk voor. Maar dat is slechts één van de lezingen over dit dodelijke incident. Want niemand was erbij toen de 51-jarige scheepssmid de laatste adem uitblies. Er wordt zelfs de mogelijkheid opengehouden dat Jaan in de chaos van de beschietingen door eígen volk – dus door iemand van de Binnenlandse Strijdkrachten – kan zijn geraakt.

Volgens mondelinge gegevens ontmoette Jaan Nieuwboer op die zaterdagavond Steven Koelewijn Wz. op de Oude Schans met een geweer over de schouder. Op de vraag van Nieuwboer waar hij heen ging, antwoordde deze dat hij naar huis ging omdat het hem daar te gevaarlijk werd. Daarop zei Jaan: ‘Geef mij dat geweer, dan zal ik wel gaan.’ Steven gaf het geweer over en Nieuwboer, hoewel hij geen lid was van de Binnenlandse Strijdkrachten, liep de Westdijk op. Zijn dood tegemoet. In de bocht van de Westdijk bij de huidige jachthaven, was een post was ingericht. In de loop van de nacht verlieten de meeste BS’ers die post vanwege het dreigende gevaar. Jaan wilde eerst nog de mannen aan de buitenkant van de dijk waarschuwen. Daarbij liep hij de Duitsers tegen het lijf op de plek die kort daarvoor door de BS’ers was verlaten. Helemaal duidelijk zal de toedracht waarschijnlijk nooit worden.

Na het gerucht dat de Duitsers op de Westdijk waren doorgebroken, vluchtte een deel van de bevolking over de Oostdijk naar Nijkerk. Gelukkig kwamen er auto’s met Canadezen, die onmiddellijk de verdediging van de BS overnamen.

Hoe dan ook, in opdracht van het Rode Kruis had Jaans oudere broer Willem (1881-1950) de moeilijke taak om hem te identificeren. Het was diezelfde Willem die zijn broer nog zó gewaarschuwd had om niet op pad te gaan, omdat de Duitsers aan het verliezen waren en daardoor mogelijk met volle kracht van zich af zouden bijten.

Met veel moeite en in overleg met de Canadese commandant kreeg de familie het gedaan om het lijk thuis te krijgen op het adres Westdijk 23. Willem in een brief aan zijn twee zusters die in het Drentse Nieuwlande woonden: ‘We moesten zelf een kist maken. Onze knechts waren ook op de vlucht naar Nijkerk. Toch is alles in behoorlijke orde klaar gekomen en morgen Donderdag 26 April zal de voorloopige bijzetting plaats hebben naast het monument van de slachtoffers van 1940.’

De broer in zijn slotconclusie: ‘Wij kunnen trotsch zijn op zoo’n broer, die zich met inzet van zijn leven heeft opgeofferd voor het welzijn van de burgers der Gemeente en de vrijmaking van het Vaderland.’

En Willem troost zich met de gedachte, dat het ook met Jaans eeuwige bestemming wel goed zal zijn, omdat ‘wij weten dat Jan niet onverschillig was en zich boog voor de eisch van Gods Woord’. En hij bij zijn steun geven aan de strijd niet uit was ‘op eigen eer of roem’, maar zich overgaf tot redding van de bevolking. Kortom: een echte navolger van Christus. Dus is voor hem ‘de kroon der overwinning weggelegd’, eindigt Willem..

Jaan liet echtgenote Berendina ter Haar Hendrikdr. (dochter van ‘Ootje Muijs’) achter, met wie hij sinds 4 juni 1921 gehuwd was. En verder een 22-jarige zoon: Willem. Zijn leven lang heeft Willem het verlies van zijn vader niet kunnen verwerken. Steeds vroeg hij zich af waarom juist zíjn vader dit had moeten overkomen. Volgens zijn predikant ds. H. van Ommen, in een In memoriam uit 1993, hadden deze onopgeloste vragen hem altijd een ‘opstandig’ gevoel gegeven.

Op zijn grafsteen staat de tekst uit Psalm 51: 16: Verlos mij van bloedschulden, o God, Gij, God mijns heils! zo zal mijn tong Uw gerechtigheid vrolijk roemen.

Op 27 april 1945: Evert Nagel (52 jaar)

Evert Nagel is geboren in Eemdijk op 13 december 1892. Op 25 september 1931 trouwde hij met de in Hoogland wonende Cornelia Malenstein (7 januari 1891). Het gezin ging wonen op de boerderij “Ver in ’t veld”, gelegen tussen de Bisschopsweg en de Haarsche wetering. Het was een van de rooms-katholieke parochie te Hoogland gehuurde boerderij. In die tijd was dat grondgebied van de gemeente Hoogland. De steeg van de boerderij komt uit op de Bisschopsweg. Het leven van het gezin was vooral gericht op Bunschoten. Op de boerderij zijn zes kinderen geboren, twee sterven er op jonge leeftijd.

In april 1945 is de bevrijding nabij en zijn de Canadezen aangekomen in Bunschoten. De Duitsers zitten dan een stuk westelijker, bij de Eem. Evert heeft in zijn jonge jaren in het leger gezeten en zich op vrijdag 20 april aangemeld bij de Binnenlandse Strijdkrachten van Bunschoten.

Op maandag 23 april wordt de boerderij in alle vroegte, om een uur of vier, beschoten. Het is een waarschuwingsschot. Rond acht uur ‘s ochtends volgen er meer granaten. Een blindganger gaat door het huis, deze ontploft echter niet. De bewoners laten zich op de grond vallen en beseffen dat ze moeten vluchten. Door de inundatie van de polder is dit lastig geworden. Ze moeten soms met het water tot aan hun middel waden om uiteindelijk bij de zuidelijker gelegen Lodijk te komen.

Een andere granaat is in de schuur terecht gekomen. Deze doodt vier koeien en een aantal pinken. Achter de schuur bevond zich een schuilplaats van takken met daarin een drachtig paard. Het paard is ook dodelijk getroffen door een granaat. Het paard was verstopt vanwege het vorderen van paarden door de Duitsers.

Rond de middag is Evert met zijn schoonzoon Wout de Graaf bij de Bonte Poort, ten oosten van Bunschoten. Evert oppert het plan om zijn overgebleven koeien van de boerderij te halen. Als ze bij de Nijkerkerweg lopen beginnen de beschietingen opnieuw. Hierop vluchten ze naar de melkfabriek Eemlandia, tegenover de Nijkerkerweg. In de melkfabriek zitten al meer dorpsgenoten in de kelder en Evert en Wouter komen daar veilig aan.

In de kelder liggen drie zakken zand. Er wordt besloten deze zandzakken voor het raam te leggen. Als Evert met de hulp van nog iemand de derde zandzak voor het raam legt, ontploft er een granaat voor de fabriek. Beide mannen slaan tegen de grond, waarbij Evert gewond raakt aan zijn hoofd door een granaatscherf. Hij raakt bewusteloos maar komt na drie kwartier toch nog even bij. De dokter besluit Evert naar het ziekenhuis ‘Salem’ in Ermelo te laten brengen. Dat gebied is reeds bevrijd.

Na vier dagen, op 27 april 1945, is hij daar overleden, slechts acht dagen voor de bevrijding. Evert is begraven in Bunschoten. Zijn naam is opgenomen op het monument in Bunschoten-Spakenburg bij de gesneuvelde leden van de Binnenlandse Strijdkrachten. Maar ook op het monument in de gemeente Hoogland.

Op de grafsteen wordt verwezen naar de Bijbeltekst uit Psalm 39 vers 10: Ik ben verstomd, ik zal mijn mond niet opendoen, want Gij hebt het gedaan.

Ter hoogte van het kelderraampje waarachter hij had gestaan, is in 2023 door de Historische Vereniging ‘Bunscote’ een bronzen plaquette aangebracht, waarop het ongeval wordt toegelicht.

Jaren later, in mei 1958, won de weduwe Nagel een bijzondere prijs. In De Telegraaf van 14 mei 1958 werd daar verslag van gedaan.

‘Een oorlogsweduwe, die sedert 1945 door een nauw trapgat naar haar bed op de zolder van de kleine woning van haar zoon klimt, won gisteren een huis ter waarde van ƒ 25.000,-- compleet ingericht, met meubilering, televisietoestel, een auto en zelfs met heesters in de tuin. Mevr. C. Nagel-Malenstein uit Spakenburg (67) kreeg huis en inrichting aangeboden toen vijf woonhuizen werden verloot in het kader van de actie Appèl 2 ten bate van militaire oorlogsslachtoffers. Haar echtgenoot sneuvelde als lid van de B. S. toen in april 1945 de melkfabriek “Eemlandia” te Bunschoten onder granaatvuur lag. Op dezelfde dag dat zij met haar kinderen, tot de borst door het geïnundeerde gebied moest waden om uit de vuurline tussen het Canadese en Duitse front te komen.

Op de vrouwenvereniging in Spakenburg kreeg zij gisteravond een telefoontje: “U hebt een huis”. Nog niet begrijpend, wat haar zo plotseling een huis in de schoot had geworpen, werd zij per taxi naar het Appel-kantoor in Rotterdam gebracht, waar zij ook nog hoorde van de complete meubilering, die op zijn beurt ook nog eens fl 25.000,-- waard was. “Ik heb een goed pensioentje, maar we woonden zo slecht. O, ik doe vannacht geen oog meer dicht”, zei de gelukkige weduwe.

Op 5 juni 1945: Hendrik Willem de Graaf (23 jaar)

Hendrik Willem (Henk) de Graaf is geboren op 13 februari 1922, als zoon van Julianus de Graaf, directeur van de gemeentelijke visafslag. Hij is enkele weken na het einde van de Tweede Wereldoorlog op 23-jarige leeftijd door een noodlottig ongeval overleden. Samen met zijn maat Jan Pijpers was hij aangesloten bij de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten. In die hoedanigheid bewaakten zij op die fatale dinsdag 5 juni 1945 de stellingen langs de Amersfoortseweg ter hoogte van Hoogland. Ze lagen daar wat te zonnen. Voor de grap hield Jan zijn geweer tegen het achterwerk van Henk, met de woorden ‘zal ik eens?’ Tegelijjk ging het geweer af.

Het schot verwondde Henks onderbuik zo ernstig, dat hij in allerijl naar een ziekenhuis in Amersfoort moest. Daar is hij na enkele uren overleden. Henk was verloofd met Lutje Heinen, die later is gehuwd met Barend Hop.

Op de zaterdag na het ongeluk werd Henk onder grote belangstelling begraven na een dienst waarin ds. J. Rijneveld van de Noorderkerk voorging. De lokale krant meldt: ‘Een grote stoet, als zelden gezien, volgde de rouwkoets naar het kerkhof. Leden van de B.S. droegen de kist, die met de vlag was omwonden. Een drietal kransen werden gedragen door kameraden van de B.S., door vrienden van de Schaakclub en door collega’s van de Knopenfabriek.’ Na een eresalvo bij het graf en diverse toespraken werd hij begraven. Tenslotte werd namens de familie nog door ds. I.A. Krijtenburg ‘dank gezegd voor het meeleven en meevoelen van zovelen’.

De tekst op zijn grafsteen verwijst naar 1 Corinthe 15: 42 en 43: Alzo zal ook de opstanding der doden zijn. Het lichaam wordt gezaaid in verderfelijkheid, het wordt opgewekt in onverderfelijkheid; Het wordt gezaaid in oneer, het wordt opgewekt in heerlijkheid; het wordt gezaaid in zwakheid, het wordt opgewekt in kracht.

Op 25 mei 1945 in Dachau: Jacob de Jong (29 jaar)

Jacob de Jong is geboren op 11 juni 1915 als zoon van Rikkert de Jong (1879-1960) en Gerritje Bos op de Weikamp. Een gezin met negen kinderen waarvan Jacob het zesde kind was. Tegen de tijd dat hij aan het werk moest, was de afsluiting van de Zuiderzee aanstaande. De visserij bood onvoldoende toekomstmogelijkheden. Zijn diensttijd bracht hij door bij de Marine en dat leven beviel hem zodat hij daar bleef. Helaas werd hij later afgekeurd. Wel kon hij in dezelfde sfeer werkzaam blijven. Zo was hij aan het begin van de Tweede Wereldoorlog als rijkswerkman werkzaam in het munitiemagazijn aan de Nieuwe Meer in Amsterdam.

Intussen was hij in april 1940 in Enschede getrouwd met W. (Mien) ter Horst en samen gingen zij wonen zij aan de Sloterkade in Amsterdam-west. Begin 1941 werd hun dochtertje Grietje Beatrix Irene geboren. Maar het geluk van het jonge gezin duurde niet lang.

Jacob de Jong raakte betrokken bij het verzet. Dat begon met het verspreiden van de verzetskrant Vrij Nederland. Vrij Nederland was een krant die door protestantse jongeren werd opgezet en waarvan de eerste uitgave verscheen op 31 augustus 1940. De familie De Jong was actief bij de verspreiding van de krant over verschillende provincies en dat was zeker in oorlogstijd een flink karwei.

Door zijn werk bij de munitieopslagplaats, kon hij gemakkelijk aan munitie komen. Dat was niet van gevaar ontbloot want niemand mocht munitie meenemen. Op de een of andere manier slaagde Jaap er toch in zo nu en dan wat achterover te drukken voor verzetsdoeleinden. Handgranaten hadden zijn speciale belangstelling. Jammer genoeg ging hij er niet zo zuinig mee om want hij had het thuis als het ware op de trap liggen. Zijn vrouw mopperde daar over want ze viel bijna een keer van de trap en dat terwijl ze al in verwachting was. Aan zijn werk kwam een einde toen hij in februari 1941 op wachtgeld werd gezet.

Verraders slapen nooit en al op 23 juni 1941 werd hij thuis gearresteerd door een zogenaamde Nederlander en een Duitse militair. Hij schijnt verraden te zijn door iemand uit de buurt en is tegelijk met iemand anders van de ondergrondse opgepakt. Hij werd gevangen gezet in Scheveningen en veroordeelt. Eerst kreeg hij zelfs de doodstraf. Door verschillende personen, onder meer dominee P. de Jong, zijn pogingen gedaan om dit zware vonnis te verlichten. Dat lukte en het doodvonnis werd gewijzigd in vier jaar gevangenisstraf. Na Scheveningen zat hij gevangen in Amersfoort, in Utrecht en tot slot in Vught.

Vanuit het laatste kamp werd hij overgebracht naar een kamp in Duitsland. In totaal heeft hij daar in vijf kampen gezeten. In Alach, Neuengamme, Natzweiler, Buchenwald en tot slot in Dachau.

Het is nauwelijks voor te stellen wat dat heeft betekend. In de gevangenissen viel het leven aanvankelijk misschien nog mee, maar wat voor ontberingen Jaap de Jong in de kampen heeft moeten meemaken, is niet te beschrijven. Het is ongelooflijk dat hij het zo lang heeft volgehouden.

In al die jaren hoorde of zag zijn vrouw vrijwel niets van hem. In Vught heeft ze hem nog een keer gezien toen hij buiten aan het werk was. Vanuit Neuengamme kreeg ze na ongeveer een jaar niets te hebben gehoord, een ‘clandestiene’ brief. Vanaf die tijd heeft ze hem twee keer per week een pakje gestuurd die hij blijkbaar ook heeft ontvangen. Dat heeft zijn vrouw later van overlevenden gehoord. Na die tijd heeft ze geen bericht meer van hem gehad, tot na de bevrijding. De bevrijding maakte hij mee in Dachau, maar hij was ernstig ziek.

Kort voor de bevrijding van Dachau door de Amerikanen, slaagde Jaap de Jong er op 21 april nog in een brief te schrijven. Een emotionele brief waarin hij zijn einde aankondigde. Daar begon hij de brief zelfs mee: ‘Ik lig hier op de dood te wachten’. Hij beschrijft vervolgens dat door de diarree zijn hart erg verzwakt is. Bovendien heeft hij door TBC last van zijn longen. Hij beschrijft wat hij heeft en dat een dokter uit Rotterdam en één uit Haarlem hem hebben geholpen. Maar hij heeft er zelf geen hoop meer op. Het verwacht dat hij gaat sterven. Hij was graag met iedereen meegegaan naar huis. Maar eigenlijk ook niet als hij schrijft: ‘Als we dan zien de heerlijkheden die ons wachten! Want je weet toch dat de dood voor mij overwonnen is. In Hem geheiligd te zijn, dat is heerlijk. Zorg jij ook Mien dat je de kroon des levens behoudt, dan zien we straks elkaar weer en scheiden dan nooit meer. En hij zorgt ook voor jou, want Hij is een vader der weduwen en wezen. Houdt allen goede moed, de grote komst staat voor de deur. Ik kan jullie allen niet bij je naam noemen, ik ben te moe en ik heb geen papier. Mien en Grieteke, heel veel liefs van je liefhebbende man en vader. De anderen ook allemaal hartelijk gegroet en tot ziens allemaal. In het kruis zullen we eeuwig roemen en geen mens kan ons verdoemen. Want Christus droeg alles voor ons en nu mogen we tot den Vader komen. Tot ziens, ik ben zo moe! Altijd heb ik de onmisbare zegen voor jullie afgesmeekt en ik van jullie voor mij. Dag allen. Jacob de Jong.’

Het was niet zijn laatste brief. Op 5 mei 1945 schrijft hij weer een kort briefje aan zijn vrouw en dochter. Daarin schrijft hij dat het niet meevalt om liggend te schrijven. Hij heeft al drie maanden TBC, maar dat is niet erg. Hij is nog wel ondervoed en weegt nog maar 55 kilo. Met het goede eten dat hij nu krijgt, verwacht hij weer gauw beter te zijn. Zijn hart is erger. Als hij opstaat om zich te wassen, moet hij gelijk weer gaan liggen want anders gaat het niet goed. De brief eindigt hij met de zin: ‘Wat fijn dat we vrij zijn.’

Niet lang daarna voorvoelde hij dat hij het niet ging overleven. Hij had gelegenheid om nog een paar brieven te schrijven. Brieven die hij aan een andere overlevende mee geeft. Een vriend die veel voor hem heeft gedaan en waarvoor hij nooit meer iets terug kon doen. De ene brief is gericht aan zijn ouders en daarin getuigt hij ervan het heerlijk te vinden om de wereld de rug toe te keren. Alles is genade en niets is verdiend. Hij eindigt de brief met ‘tot wederziens, Jaap’. Aan zijn vrouw en dochter schrijft hij een emotionele maar tegelijk ook bemoedigende brief. Daaruit blijkt dat hij een vaste hoop heeft op het eeuwige leven: ‘Het is erg moeilijk een brief te schrijven met de gedachte dat het de laatste is. Maar omdat ik weet dat je het zo heel mooi vindt en er zo blij mee bent. Zeg vrouw, je mag me nooit terugeischen omdat ik een veel mooiere en betere toekomst tegemoet ga. Nooit geen oorlog meer en nooit geen tweedracht. En dan straks jullie te mogen ontvangen in die schone hemel, die voor ons is weggelegd, die in Christus geloven. Alles genade voor genade. En ik weet ook dat de rook van de oven die mijn lijk zal verbranden, naar boven zal gaan, net als het offer van Abel.

Wees sterk lieve vrouw als je van mijn vriend hier de droeve mare ontvangt. Weest sterk in het geloof. Vertrouw ten allen tijde op hem, die ons tesamen heeft gebracht en ook weer tesamen in die Heerlijkheid terug zal brengen. Dan zullen wij gedurig bij Hem zijn, je kent die psalm wel, hè? Heel veel groeten van je man en vader. Dag kleine meid, je vader.’

Aan zijn dochter stuurde hij ook nog een brief. Een brief voor later want op dat moment kon ze nog niet lezen. Bij de brief deed hij zijn bijbeltje waarin hij schreef dat het voor zijn ‘Grieteke’ was. Een bijbel met handgrepen dat zijn dochter nog altijd heeft en een van de weinige tastbare herinneringen aan haar vader is. Hij schreef in de brief: ‘je pappie die zal waarschijnlijk sterven moeten. Ik vind het erg jammer. Maar Christus die roept, als hij roept, moeten wij komen. Al vinden wij het niet leuk. Zul je goed voor je mama zorgen? Pappie die kan het niet meer. Ik had het zo leuk gevonden mijn oudste dochter als verpleegster te zien. Dat was mijn hartenwens. Dan kon je de zieken veel van Christus liefde vertellen. En als we dan na de afgelopen taak ’t hier verlaten, zien we elkaar weer terug in de Hemel, daar zingen we dan voor eeuwig God ter eer. God heeft daar zijn wijze bedoelingen mee, dat pappie zo jong moet sterven. Als God me maar wil sterken als ik naar de laatste rustplaats moet, dat is mijn vurige wens. Zult je bij alles wat je doet niet vergeten, dat God je altijd ziet en dat voor ogen houden: hoe kan ik het meest God verheerlijken. En hoe komt Hij tot Zijn eer, zorg daar voor.

Ik houd zoveel van jullie. Dat het me soms zo moeilijk is om me over te geven. God geeft kracht naar kruis. Ik heb van je kindsheid niet veel gezien. En ik hield altijd zoveel van kinderen, en vooral van mijn eigen. Misschien ben ik wel te gek met je geweest en dat God het anders had bedacht.

Je wilt wel veel in pappies Bijbeltje lezen. Dat is voor jou hoor. Dag mijn lieve dochter en lieve vrouw je man en vader. Pappie bid heel veel voor mama en Grieteke. Nu je dat zelf kunt lezen, ben je al groot hè? En ben je geen Grieteke meer, maar zullen ze je wel anders noemen. Pappie moet nu afscheid van jullie nemen. Wel met het potlood, maar niet uit ’t hart. Nu ik dit schrijf, ben ik niet mistroostig. Erg moedvol, maar God is almachtig. Hij kan het ook nog voorbij laten gaan. Ik bid er steeds om, of ik gespaard mag blijven, als het God behaagd, ik hoop het zo. Zorg goed voor mamie. Ze heeft toen je klein was, goed voor jou gezorgd. Je kunt dat nooit terug doen. Heel veel lieve zoenen van je man en vader. Jac. de Jong’

Jacob voorvoelde goed dat hij niet beter ging worden. Op 25 mei 1945 stierf hij aan zware TBC. In een begeleidende brief bij de ‘Opgave voor de eerelijst der namen van hen, die voor het Vaderland zijn gevallen’ schreef zijn vrouw: ‘Juist toen hij met een vliegtuig naar ’t Vaderland zou gaan, heeft God hem naar ’t betere Vaderland gehaald, waar geen lijden en honger en gemis is. Een vriend heeft z’n afscheidsbrief meegebracht en kon me ook veel vertellen over m’n man.’

Na zijn overlijden, werd Jacob de Jong eerst in Dachau begraven. Dat was niet naar de zin van zijn familie. Vooral zijn broer Cees heeft zich beijverd om zijn broer in Bunschoten begraven te krijgen. Dat ging niet zo heel gemakkelijk want er waren zo direct na de oorlog heel veel mensen die dat wilden. Diverse malen doet zijn vader bij de desbetreffende autoriteiten het verzoek om op ’s Rijks kosten het lichaam naar Bunschoten over te brengen. Zo ook in een brief op 16 juli 1946: ‘Je doet daar een ouwde vader en een ouwde moeder die ook van de steun leven moeten een groote dienst mee.’ Maar dat ging niet zomaar, want er moest bewezen worden dat De Jong gedwongen in Duitsland terecht was gekomen en niet vrijwillig.

Het lukte pas in november 1951, bijna 6,5 jaar na zijn overlijden. Zijn stoffelijk overschot werd in een loden kist naar Bunschoten overgebracht en opgebaard in de Noorderkerk. Daar vond een rouwdienst plaats. Daarna werd hij begraven in een van de oorlogsgraven op het kerkhof.

In de Bunschoter Bode van 16 november werd er uitgebreid aandacht aan geschonken. In dat artikel staat onder meer:

‘Deze begrafenis werd geleid door Ds P. de Jong van Zwolle. Deze herdacht de lijdensweg. die Jaap de Jong heeft moeten lopen vanaf 1940 tot 1945. De grote vrees van de familie, dat het vonnis spoedig worden voltrokken. De aanvankelijke blijdschap, dat het vonnis was gewijzigd. De blijdschap, toen men na de bevrijding hoorde, dat Jaap nog leefde. En dan de grote teleurstelling, wanneer het bericht van zijn dood de familie bereikte.

Gelukkig, dat men weet, dat deze gevangenschap hem tot zegen is geweest. Daarvan getuigden zijn brieven. En het zal de familie zeker goed doen, dat ze nu aan het stoffelijk overschot van deze man en zoon en broer, nog de laatste eer kunnen bewijzen.’

Namens het Spakenburgs gravencomité sprak de Voorzitter de heer W. Koelewijn Wz. Hij achtte het een grote eer, voor het stoffelijk overschot van Jacob de Jong te mogen zorgen. Daarom was aan de familie, in de rij der ere graven, een graf aangeboden. Spreker noemde Jaap de Jong een der pioniers van het verzet. Wanneer we nu zien, wat er gebeurt, dan vragen we ons wel eens af, heeft het verzet zin gehad? Heeft Jaap z’n leven niet vergeefs gegeven? Maar het had wel zin. Het voorbeeld van deze verzetsmensen, blijve ons altijd bewaard. En we zijn dankbaar, dat zij er zijn geweest.

Zo kreeg Jacob de Jong uiteindelijk zijn laatste rustplaats in de plaats waar hij was geboren. Op de steen die op zijn graf werd geplaatst staat onder zijn naam ‘Gezang 15’. Dat verwijst naar een van zijn brieven waarin hij schrijft: ‘In het kruis zullen we eeuwig roemen en geen mens kan ons verdoemen.’ ‘Dit is onze troost’, liet zijn weduwe in een rouwadvertentie in het lokale ‘Kerkblad’ (14 juli 1945) weten.

Zijn vrouw en dochtertje bleven alleen achter. Een kleine tien jaar later kreeg zijn dochter verkering met een Australiër en emigreerde ze naar dat land. Ook haar moeder ging mee. Zo zochten zij een nieuwe toekomst in een werelddeel aan de andere kant van de wereld. Haar moeder is in de loop van de tijd wel een paar keer terug geweest en haar dochter eveneens. De laatste keer in het voorjaar van 2007. Irene veranderde de spelling van haar naam in Erin dat bij de Engelse uitspraak als Irene klinkt.

Behalve op het oorlogsmonument en op Memento Mori, staat zijn naam ook genoteerd op een gedenksteen in het voorportaal van de Willem de Zwijgerkerk in Amsterdam.

Alice versus de koning

Mon, 28 Feb 2022 15:41:37 GMT

Voor het gebouw van de Schaakvereniging En Passant aan de Bikkersweg is een kunstwerk geplaatst dat ‘Alice versus de Koning’ symboliseert. De koning is een van stukken van het schaakspel. Het beeld is geplaatst op een zwartwit geblokte ondergrond dat verwijst naar het schaakbord.

Het beeld is gemaakt door beeldhouwer en schilder Peter de Leeuwe, die zich heeft laten inspireren door het schaakspel. Het beeld is geplaatst in 2009.

Gedenkplaat bij de oorlogsgraven

Mon, 28 Feb 2022 09:32:46 GMT

Bij de oorlogsgraven is een gedenkplaat gelegd met daarop de namen van militairen die in Nederlands-Indië zijn gesneuveld tijdens de Tweede Wereldoorlog en de politionele acties daarna. Dat zijn Rutger van de Vuurst, Jan Bos, Jacobus de Graaf, Jan Koelewijn en Arres Huijgen. Ook de naam van Emilien Drapeau, de gesneuvelde Canadese militair, is daarop genoemd. Informatie over de laatste is te vinden op een aparte pagina.

Op 25 juli 1943 in Tamarkan: Rutger van de Vuurst (25 jaar)

Rutger van de Vuurst is geboren op 10 april 1918 en overleden op dinsdag 20 juli 1943 bij de beruchte Birma-spoorweg (locatie: Tamarkan, Thailand). Hij is, net als Jan Bos, begraven op het Thaise ereveld Kanchanaburi. Bij zijn begrafenis was ook plaatsgenoot Willem van den Hoogen aanwezig. Bijzonder is dat Van den Hoogen op dezelfde dag in 1939 met de handschoen trouwde als Rutger van de Vuurst.

Rutger was op 7 juli 1939 ‘met de handschoen’ gehuwd met Hendrikje Muijs. Met de handschoen trouwen is een huwelijkssluiting waarbij een van de partners niet aanwezig kan zijn. Dat was in dit geval Rut, omdat deze als militair in Indonesië was gestationeerd. Hij woonde in Bandoeng in Nederlands Oost-Indië. Tijdens de ceremonie werd hij vervangen door een gevolmachtigde. Dat was zijn broer Hendrik van de Vuurst.

De Spakenburger was ingedeeld bij de Brigade Infanterie van het KNIL (Koninklijk Nederlandsch-Indische Leger). Rutger werd krijgsgevangene gemaakt en te werk gesteld aan de Birmaspoorweg. Tijdens dit zware werk in de tropen is hij zeer waarschijnlijk aan ontberingen overleden.

De aanleg van deze spoorlijn was ontsproten aan het brein van de Japanners. Die wilden een kortere verbinding van Japan via India naar de Arabische wereld. Een spoorlijn die werd aangelegd door een praktisch onbegaanbaar oerwoud in een ongezond klimaat. Een lijn over rotspartijen, door zware grond, moerassen en andere moeilijke omstandigheden. De spoorlijn begon in Moulmein in Burma (Birma) en eindigde bij Bangkok in Thailand. Een afstand van maar liefst 415 kilometer! Een plan dat eerder onuitvoerbaar werd geacht door de omstandigheden. Om het toch te realiseren, transporteerde Japan tienduizenden krijgsgevangenen naar de beginpunten van de spoorlijn. Vandaar moesten ze in slopende dagmarsen soms honderden kilometers ver naar een van de tientallen werkkampen lopen.

Het werk was onmenselijk en naar schatting komen zo’n 200.000 mensen om bij de aanleg van deze spoorweg.

Zijn vrouw Hendrikje was ook naar Indië verhuisd en samen kregen ze een zoon die ze de naam Johan gaven. In de oorlog zaten zij ook in een kamp. Uiteraard een traumatisch ervaring. Later hertrouwde ze met Jo Dijkhof, die later ook aan de Birmaspoorweg te werk werd gesteld. Na de bevrijding zijn ze herenigd en keerden ze naar Nederland terug.

Pas ver na de bevrijding van Nederland, in september 1945, ontving de familie in Bunschoten bericht van zijn overlijden. Dat blijkt uit een advertentie in de Bunschoter Bode van 21 september 1945: ‘Heden ontvingen wij de droeve tijding van een zijner vrienden dat onze zoon, behuwd zoon en broeder Rutger van de Vuurst In Japansche gevangenschap overleden is. Mijne wegen zijn niet uwe wegen.’

Op 20 juli 1943 in Kinsayok in Thailand: Jan Bos (56 jaar)

Jan Bos is geboren op 12 augustus 1886 en overleden op dinsdag 20 juli 1943 in een Japans concentratiekamp. Dit is het verhaal van de zoon van een Spakenburgse visser die in een donker oerwoud triest aan zijn einde kwam. Iemand die al van zijn pensioen genoot maar toch te maken kreeg met de ontberingen van een nutteloze oorlog.

Jan Bos werd geboren in de Hoekstraat in Spakenburg. Zijn vader was Lubbert Bos, visser op de BU 68. Zijn moeder is Geertje Koelewijn die in 1897 overleed op de leeftijd van 33 jaar. Vader bleef achter met vijf jonge kinderen. Jan Bos was de oudste en moet met zijn vader mee naar zee. Later hertrouwd zijn vader en worden er nog negen kinderen geboren.

Na een aantal jaren als visser te hebben gewerkt, wordt Jan op 19-jarige leeftijd ingedeeld als ‘loteling’ bij het 5 ^e Regiment Infanterie. In het Koloniaal Werfdepot in Harderwijk werd hij klaargestoomd voor een verblijf in het leger in Nederlands Indië. Datzelfde jaar verlaat hij Nederland en komt er nog slechts enkele keren terug. Eerst tekent hij voor twee jaar en doet hij dienst op Sumatra. In 1909 komt hij voor een paar maanden terug naar Nederland maar vertrekt datzelfde jaar opnieuw naar Padang op Sumatra. Nu voor langere tijd.

In Nederlands Indië trouwt Jan in 1920 met Greet (Greta Wilhelmina) Pattinama die in Djokjakarta is geboren. Uit dit huwelijk worden vier kinderen geboren. Dat zijn Lubertus (Bep) in 1921, Maria Geertruida (1922), Adriaan Jan (1925) en Tonia Johanna (1929).

In de loop van de tijd maakt Jan verschillende keren promotie en wordt hij tot slot Sergeant Majoor Instructeur. Begin 1929 komt hij opnieuw naar Nederland. Tijdens dit verlof van zeven maanden, heeft hij voor de laatste keer Spakenburg bezocht. Op 2 oktober 1929 gaat Jan terug naar Nederlands Indië. Hij beseft op dat moment niet dat hij zijn vader, Spakenburg en Nederland nooit meer zal zien.

In 1930 wordt Bos bevorderd tot Adjudant Onderofficier Instructeur en krijgt ruim een jaar later eervol ontslag. Hij kan van zijn pensioen gaan genieten. Ook al is hij dan nog maar 46 jaar oud.

Hij kan een flinke tijd van zijn pensioen genieten. Tien jaar later is dat voorbij als ook Nederlands Indië in de Tweede Wereldoorlog wordt betrokken. De bezetting van Nederland deed de regering beseffen dat Nederlands Indië nauwelijks over een goed leger beschikt. Er wordt een Algemene Mobilisatie afgekondigd en Jan Bos treedt in 1941 als Adjudant Onder Officier toe bij het Reserve Korps van het KNIL. De maatregelen moeten voorkomen dat de Japanners Nederlands Indië bezetten. Maar het liep anders.

Zo wordt Jan Bos in maart 1942 in Poerworedjo op Java krijgsgevangen gemaakt door de Japanners. Hij wordt, zoals zoveel gevangenen, onder erbarmelijke omstandigheden op transport gesteld naar Thailand. Hij komt terecht in een Japans krijgsgevangenkamp in Siam. Daar wordt hij te werk gesteld aan de beruchte Burma-spoorlijn.

Onder hen zijn naast Jan Bos, de plaatsgenoten Abram de Jong, Willem van den Hoogen en Rutger van de Vuurst. De laatste kwam eveneens om het leven.

Jan Bos stierf op 56-jarige leeftijd ‘na een langdurig ziekbed’ aan een acute darmontsteking als gevolg van dysenterie. In een verklaring van zijn doodsoorzaak wordt geschreven, ‘Vanuit Bampong, 75 kilometer ten westen van Bangkok en het eindpunt van den Burma-Siam spoorweg, werden begin 1943 verschillende werkgroepen naar boven gedirigeerd.

Het transport ging gedeeltelijk per vrachtwagen, doch het grootste deel van den weg werd te voet afgelegd. Deze geforceerde marschen onder zeer ongunstige omstandigheden wat betreft voeding, ligging en medische verzorging waren fnuikend voor de gezondheid van velen. In de werkkampen waren de toestanden niet beter, zodat velen geen kans hadden om de gevolgen van het transport te boven te komen. Ook wijlen Jan Bos hoorde hiertoe.’

Jan wordt eerst begraven in Siam en in 1945 herbegraven op het ereveld Kanchanaburi War Cemetery te Kanchanaburi (Thailand). Pas in december van dat jaar hoorde zijn oude vader van het overlijden van zijn oudste zoon. Het enige wat hij nog kon doen, was een advertentie plaatsen in de Bunschoter Bode. Een paar jaar later werd de naam van Jan Bos ook opgenomen op een van de gedenkplaten op het oorlogsmonument.

Op zijn graf in Thailand ligt een vierkante zwarte plaat met daarop de tekst: Koninkrijk der Nederlanden. Daaronder de Nederlandse leeuw en dan ‘J. Bos ADJ.O.O. INF. 12.8.1886 - 20.7.1943’.

Via de Stichting Administratie Indonesische Pensioenen in Heerlen kreeg Leo Dijkstra, een kleinzoon van Jan Bos informatie over de mogelijkheid van het postuum toekennen van het Mobilisatie-Oorlogskruis. Dat wordt in maart 2004 toegekend. In een begeleidende brief wordt namens de minister van Defensie onder meer geschreven: ‘Het verheugt mij u te kunnen mededelen dat als blijk van respect en waardering voor zijn inzet onder buitengewoon moeilijke omstandigheden - bij deze - alsnog het Mobilisatie-Oorlogskruis postuum wordt toegekend.’

Een verrassing voor Dijkstra dat het lukte. Daarover schrijft hij zelf: ‘Waanzinnig trots was en ben ik, dat mijn opa ruim 60 jaar na zijn overlijden een onderscheiding toegekend krijgt. En dat ik, zijn kleinzoon, dit voor hem heb kunnen doen. Uit respect, voor zijn eer! Die dag heb ik de vlag voor hem uitgehangen. Het certificaat en de onderscheiding krijgen een speciaal plekje bij mij thuis.’

Op 20 september 1944 in Kuching, kamp Lintang: Jacobus de Graaf (35 jaar)

Jacobus de Graaf is geboren op 15 juli 1909 en overleden op woensdag 20 september 1944. Deze zoon van een visserman woonde aan de Oude Schans. Op 30 oktober 1937 was hij als militair vertrokken naar Nederlands Oost-Indië. Hij diende daar als sergeant bij de Luchtartillerie, een onderdeel van het KNIL (Koninklijk Nederlands-Indisch Leger). Hij overleed aan de gevolgen van malaria in kamp Lintang in de plaats Kuching (Serawak). Daar werd hij in eerste instantie ook begraven. In september 1946 werd zijn lichaam overgebracht naar de oorlogsbegraafplaats Labuan op Borneo. Dat was niet zijn laatste rustplaats. Op 9 november 1951 vond zijn herbegrafenis plaats op het Nederlands Ereveld te Menteng Pulo in Jakarta.

Van de herbegrafenis werd de familie in Bunschoten niet op de hoogte gesteld. De beschikbare gegevens bevatten geen informatie over het adres van de familie. Het kostte veel tijd om dat te vinden vanwege het feit dat de gegevens van tienduizenden moesten worden achterhaalt. Pas in 1963 kreeg zijn onwetende broer Klaas inlichtingen daarover (de ouders waren inmiddels overleden). Deze gang van zaken werd door de landelijke Oorlogsgravenstichting ten zeerste betreurd.

Al eerder was in de Bunschoter Bode een overlijdensadvertentie geplaatst met de tekst: ‘Wij hebben het ontstellende bericht ontvangen, door bemiddeling van Sergeant Brand Krijgsman, dat onze lieve Broeder, Zwager en Oom JACOBUS DE GRAAF in leven Sergeant bij het Korps L.D. Artillerie te Soerabaja N.O.I. op 20 september 1945 in ’t kamp Batoe-Merach te ambon aan malaria is overleden in de leeftijd van 36 jaren.

Des Heeren weg is in ’t heiligdom. Hij is wijs en heilig in al z’n doen. Wij treuren, maar niet als degenen die geen hope hebben.’ In de advertentie is sprake van een ander kamp dan in de officiële gegevens is opgenomen.

Jacobus was verloofd en was van plan te gaan trouwen met een Amerikaanse vrouw: Christina C. Cordeiro uit Newcastle in de staat Delaware. De trouwerij ging niet door omdat de Tweede Wereldoorlog uitbrak.

Op 16 oktober 1946 in Tjimahi: Jan Koelewijn (22 jaar)

Jan Koelewijn is geboren op 18 november 1923 en hij woonde op de Weikamp 72. Hij was de jongste zoon van Willem Koelewijn en Jannetje Bos. Hij was matroos op de binnenvaart.

Als dienstplichtig militair was Jan Koelewijn in november 1945 naar Nederlands-Indië vertrokken, waar hij zijn taak verrichtte als soldaat eerste klas van de Koninklijke Landmacht.

Volgens de autoriteiten kwam Koelewijn om het leven bij een noodlottig verkeersongeval. Dit in Tjimahi op woensdag 16 oktober 1946. Tjimahi is een plaats op West-Java, waar meerdere interneringskampen stonden. Elders wordt als doodsoorzaak ook genoemd: ‘Gesneuveld’. Het herdenkingsboek van dit Bataljon, uitgegeven in 1951, schrijft maar kort over wat er gebeurde tijdens een transport op die bewuste woensdag: ‘Soldaat Koelewijn overlijdt aan de gevolgen van een hem op de 15 ^e overkomen auto-ongeval.’

In de ‘Bunschoter Bode’ van 25 oktober 1946, die Jan aanduidt als ‘vrijwilliger’, wordt geschreven over ‘de schrikkelijke tijding’ die de familie Koelewijn had ontvangen over het auto-ongeluk. En tekent aan: ‘Hoe de ware toedracht van dit ongeluk is, weet men hier nog niet. Dat zullen we later wel horen.’

Binnen de familie is er twijfel over de aangegeven doodsoorzaak. Grietje de Graaf-Koelewijn (geb. 1939), een nichtje van Jan, weet zich te herinneren dat zij vroeger door Willem Koelewijn verteld kreeg dat dit niet zo was. Deze Willem Koelewijn zat in hetzelfde regiment als Jan. Hij heeft bij thuiskomst verklaard dat het groepje waarin zijn strijdmakker zich bevond in een hinderlaag is gelopen. En dat Jan door een inheemse strijder dodelijk in zijn nek is getroffen met een kapmes of een ander steekwapen. Aan dit ‘getuigenverslag’ werd door Jans familie veel waarde gehecht. Wellicht was een auto-ongeluk als doodsoorzaak door Defensie bedoeld als verzachtende omstandigheid voor de nabestaanden.

Jan was verloofd met Hendrikje van de Groep (1928-1998), dochter van Willem van de Groep. Hentje is later gehuwd met Jacob de broer van Jan.

Bedroefde vrienden van Jan schreven in een rouwadvertentie: ‘Zijn kameraadsgeest en hartelijkheid zal lang bij ons in herinnering blijven.’

De rouwende familie brengt in een advertentie in de ‘Bunschoter Bode’ en in het regionale christelijk-gereformeerde ‘Kerkblad’ haar verdriet aldus onder woorden:

‘De Heere, die geen rekenschap geeft van Zijne daden, trooste ons in dit voor ons zoo smartelijk verlies’. Met daarbij de Bijbeltekst Psalm 39:10: Wij zullen onzen mond niet opendoen, want Gij hebt het gedaan.

Ook de eigen predikant ds. J.H. Velema wijdt in hetzelfde kerkblad andacht aan dit familiedrama: ‘Een jongeling in de bloei van zijn jaren in Nov. ’45 vertrokken met de leus “op naar Soekarno” naar de Oost, in zijn verlofdagen in het Javaansch gebergte bij een auto-ongeluk omgekomen. Het was een jobstijding. De slag was bijna te groot. De Heere sterke alle rouwdragenden en geneze van ernstige ziekte. En de jeugd der gemeente moge hooren en luisteren naar Gods genadeklokken, die nu nog zoo liefelijk noodigen!’

Jan zijn rustplaats lag aanvankelijk in Tjimahi, maar begin jaren 1960 is hij herbegraven op het Nederlands Ereveld Pandu in de stad Bandung. Na een verzoek van zijn moeder kreeg ze in november 1962 van de Oorlogsgravenstichting een foto van het graf toegestuurd. In 1967 volgde er een aanbod van het Reisfonds Verre Oosten om het graf te kunnen bezoeken, maar via loting. Daar voelde ze niet voor, omdat ze dan waarschijnlijk buiten de boot zou vallen.

Behalve op het monument in Spakenburg, prijkt de naam van Jan Koelewijn ook in Amersfoort op een plaquette van een gedenkmuur. Dit monument stond op het terrein van de Bernhardkazerne, ter nagedachtenis aan de overleden oorlogsvrijwilligers in het 1 ^e Bataljon - 5 ^e Regiment Infanterie (5RI). De gedenkmuur is later verplaatst naar de Johannes Postkazerne te Darp (bij Havelte). Daar is een legeronderdeel gevestigd dat de tradities van 5RI in ere houdt. De leden van het 1 ^e bataljon 5RI waren te herkennen aan een krokodillenkop op het mouwembleem van hun uniform. Ze werden ook wel de Boeaja’s genoemd (buaya is het Maleis voor: krokodil).

Op 2 juli 1949 in Solok: Arres Huijgen (22 jaar)

Arres Huijgen is geboren op 29 april 1927 in Eemdijk als een zoon van veehouder Karel Huijgen en zijn echtgenote Hendrikje van Diermen. Hij werkte later bij Hop Beton in Eembrugge en behoorde tot de Christelijke Gereformeerde Kerk van Eemdijk.

Als dienstplichtig soldaat bij de Koninklijke Landmacht werd hij in 1947 ingelijfd bij het Regiment Prinses Irene. In december 1947 kwam hij aan in Nederlandsch Indië. Vanaf 1 juni 1948 behoorde hij tot het Garderegiment Prinses Irene. In dienst van dat regiment kwam hij op zaterdag 2 juli 1949 om in Solok bij Padang, het westen van het Indonesische eiland Sumatra. Hij kreeg bij schermutselingen een schotwond diagonaal door de borst. Hij werd eerst begraven op het Ereveld in Padang. Eind 1962 is hij herbegraven op het ereveld Leuwigadjah te Padang. Daar rust Arres Huijgen tot de jongste dag. Op zijn graf staat een eenvoudig wit houten kruis met zijn naam, zijn rang (Dpl.Sld.3-5-G R IR KL) en zijn geboorte- en sterfdatum.

Het bekend worden van het nieuws bracht een grote schok te weeg in de toen nog kleine gemeenschap in Eemdijk. Het nieuws werd op zondag bekend en zorgde voor enige verwarring omdat een andere Bunschoter met dezelfde naam in Indonesië gelegerd was. Toen duidelijk was wie het betrof, moest de familie worden ingelicht. Ouderling T. Visser had de moeilijke taak om de ouders in te lichten. Zijn boodschap bracht begrijpelijk een grote droefheid in het huis van de familie Huijgen. Zijn moeder was altijd een heel opgeruimde vrouw, maar het overlijden gaf een klap die ze niet snel meer te boven kwam.

Het schijnt dat Arres bijzonder op zag tegen zijn uitzending naar Indië. Tegen zijn moeder zei hij voor zijn vertrek dat hij het voorgevoel had dat hij niet terug zou komen. Het moet het afscheid alleen maar zwaarder hebben gemaakt. En helaas was zijn voorgevoel juist. Over de wijze waarop hij is gesneuveld, is niet veel bekend. Het schijnt dat het gebeurde tijdens een patrouille bij de plaats Solok op Sumatra. Hij was degene die op dat moment belast was met het dragen van de mitrailleur. Voor de vijand de gevaarlijkste man die als eerste moest worden uitgeschakeld. Of er tegelijk nog andere militairen zijn gesneuveld, is niet bekend.

In Eemdijk werd op 9 juli een rouwdienst gehouden. De tekst op de rouwkaart verwees naar Psalm 145: De Heere is recht, in al Zijn weg en werk.

Hij rust in vrede, ver van zijn geboorteplaats aan de boorden van de Eem. Een slachtoffer van een oorlog die om meerdere redenen niet was te winnen.

Het doopvont

Sat, 26 Feb 2022 13:05:43 GMT

Het is een wat onopvallend element in de kerk: het doopvont. Alleen in het geval van een doopdienst komt het wat meer in beeld al gaat de aandacht dan natuurlijk terecht uit naar de doopplechtigheid. Het huidige doopvont dateert weliswaar uit de tweede helft van de 15e eeuw, maar staat pas sinds 1976 (weer) in de kerk.
In de tweede helft van de 15e eeuw is ook de kerk gebouwd. Dat wil zeggen zo ongeveer tussen 1475 en 1500. Het is een zogenaamd Bentheimer doopvont. Dat houdt in dat het uit de buurt van het Duitse Bentheim afkomstig is. Het is gehouwen uit een groot stuk zandsteen. Omdat het transport van zo'n zwaar blok een hele klus was, werden in de buurt van de steengroeve alvast wat delen van het blok dat er toch af moest, verwijderd. Zo werd het vaak uitgehold. Het aanbrengen van de decoratie was vakwerk en in Bentheim was men daarin gespecialiseerd. De Bentheimer doopvonten zijn voor een groot gedeelte massaproductie waardoor ze op elkaar lijken. Het doopvont in deze kerk is eenvoudig en niet van veel versieringen voorzien.

Lange tijd was het oude doopvont uit de kerk verdwenen. Jaren stond het bij de voormalige herberg De Roskam op de hoek van de Dorpsstraat met het Kostverloren. Onduidelijk is hoe dat is gebeurd. Gedacht kan worden aan de tijd van de beeldenstorm. Maar dat heeft hier niet plaatsgevonden omdat rond 1586 de toenmalige priester, na verloop van tijd, predikant werd toen de reformatie gestalte kreeg. Dat is vrij geruisloos gegaan. Mogelijk is het doopvont verwijderd in de tijd rond 1780 toen de zijbeuken en het koor achter de kerk zijn gesloopt en er een andere indeling van de kerk ontstond. De kerk werd een stuk kleiner en mogelijk is bij gebrek aan ruimte het doopvont verwijderd.

Jarenlang was er geen doopvont in de kerk, maar er werden natuurlijk wel kinderen gedoopt. Dat had men opgelost doordat aan de preekstoel een soort ring was bevestigd waarin een schaal kon worden geplaatst. Een eenvoudige maar en primitieve oplossing. Bij de grote restauratie van de kerk in de jaren 1950, werd overgegaan tot de aanschaf van een ‘standaardmodel’ doopvont. Tussen ongeveer 1954 en oktober 1976 is dit voor het dopen gebruikt.

In de jaren 1970 kwam er meer aandacht voor de historie en er ontstond contact tussen de eigenaren van het doopvont en de kerk. Dat leidde in 1974 tot aankoop van het doopvont waarvoor zelfs bij een notaris een akte werd gepasseerd! Overigens was er in de loop van de tijd een flink deel van het doopvont afgebroken en moest het worden gerepareerd. Dat is netjes gebeurd en sinds 31 oktober 1976 wordt dit doopvont weer gebruikt. Daarmee werd een stuk religieus erfgoed dat oneerbiedig als bloembak werd gebruikt, in ere hersteld

De gevallenen van de granaatbeschietingen

Sat, 26 Feb 2022 09:35:06 GMT

De aprildagen van 1945

In de laatste weken van de oorlog kwam Bunschoten in de vuurlinie te liggen. Het gevolg was dat vooral vanaf Baarn verschillende malen granaten op Bunschoten en Spakenburg werden afgevuurd. Dat zorgde niet alleen voor veel materiele schade, maar vooral voor een groot aantal slachtoffers. In totaal kwamen 17 mensen door de beschietingen om het leven.

Op 21 april 1945

Geertje Koelewijn-Koelewijn (65 jaar)

Geertje Koelewijn-Koelewijn is geboren op 14 juli 1879 in het uit vier kinderen bestaande vissersgezin van Tijmen en Willempje Koelewijn. Ze woonde schuin tegenover het oude gemeentehuis aan de Dorpsstraat.

De 65-jarige Geertje was sinds 29 april 1905 gehuwd met de visserman Ariean Koelewijn, geboren in 1878. Ze kregen zeven kinderen: twee jongens en vijf meisjes. Tot de vijf meisjes behoorden een Willempje (1908) en tot vier (!) maal toe een Maria: respectievelijk geboren in 1910, 1914, 1918 en 1919. Geen van allen bleven in leven. Tot overmaat van ramp werd ze in 1926 weduwe, nadat Ariean in Enkhuizen was overleden.

Een granaatinslag, net op het moment dat ze in haar schuurtje achter het huis eten aan het koken was, leidde tot haar dood.

Het boek ‘Bunschoten Bezet en Bevrijd’ noteert over het drama: ‘De scherven vliegen door de houten wand. Een melkbus in de schuur is doorzeefd. Maar verreweg het ergste is, dat Geertje Koelewijn dodelijk geraakt wordt in haar buik en in haar hoofd.’

Wouter de Graaf (64 jaar)

Wouter de Graaf geboren op 7 december 1880. De bewoner van de Weikamp was gehuwd met Klaasje Duijst, geboren 9 juni 1884. Het 64-jarige slachtoffer was visventer, maar rond zijn overlijden vermeldt de burgerlijke stand op zijn persoonskaart: ‘zonder beroep’.

Vlak voor de fatale tweede granaatinslag had Wouter de Graaf nog naar zijn vrouw geroepen: ‘Het eten is klaar’. Het was die zaterdagmorgen rond half 12 immers etenstijd. De maaltijd stond te pruttelen in het tegen het huis aangebouwde schuurtje. Wout liep buiten. Toen het 8-jarige buurmeisje Aaltje (van Diermen-)van de Groep hem daar rond half twaalf dood voorover zag liggen op straat, had hij de vork waarmee in de aardappelen had geprikt nog in z’n hand. Hij was direct gestorven aan een ernstige buikwond.

‘Het verhaal gaat dat Wouter, die vroeger zijn dienstplicht had vervuld bij de artillerie, vlak voor de inslag zijn huis was uitgestapt om zijn buurtbewoners te waarschuwen voor het bijzondere gevaar dat dreigde. Vele tientallen jaren lang is midden in de straat een kuil te zien geweest, die herinnerde aan de diepe krater van weleer (door inklinking van de grond).

Albertje van de Groep (13 jaar)

Albertje van de Groep is geboren op 14 juni 1931 als de jongste dochter van visserman Willem van de Groep (1895-1976) en Geertje Bos. Het gezin bestond in totaal uit zes kinderen: Hillebrand (geb. 1916), Reintje (geb. 1923), Gerritje (geb. 1926), Jan (geb. 1927), Lambertus (1929) en de al genoemde Appie (geb. 1931).

Ze is 13 jaar als ze op die zaterdagmorgen rond half twaalf overlijdt bij haar ouderlijke woning aan de Weikamp. Ze werd getroffen door een dodelijke granaat.

Het gezin van Jacob van de Groep schuilde in de kelder. Toen hij weer fluiten hoorde, wierp hij zich bovenop de kinderen om ze te beschermen. Daarna kwam de tweede granaat. Het kelderraampje vloog eruit. Ze zagen geen hand meer voor ogen. Nadat alle rook was opgetrokken en het stof was neergedaald, was er sprake van een groot bloedbad, met allerlei gewonden en zes doden: naast Appie waren dat de buren Wouter de Graaf, Lammert Hartog, zijn vrouw Jannetje Ruizendaal, Paulus Muijs en de evacué Floor Kasteel

In de beleving van buurmeisje Aaltje (van Diermen-) van de Groep was Albertje de tweede overledene die ze daar zo stil zag liggen, een deel van haar hoofd weggeslagen. Het was haar schoolvriendin! Elke dag kwam Appie de vijf jaar jongere Aaltje ophalen om naar de Bavinckschool school te lopen.

Appies zus Gerritje was ernstig gewond, want behalve haar ene been raakte zij ook haar andere been voor de helft kwijt. Versuft zat ze op het trottoir. In de trottoirband had een scherf een ‘homp’ veroorzaakt. Vele jaren heeft deze homp er altijd nog gezeten, als herinnering aan de inslag. Gerritje behield het leven dankzij de geboden geneeskundige bijstand van het Rode Kruis. Want haar moeder Geertje van de Groep-Bos, gewond aan haar onderarm, had eerst wel in paniek geroepen ‘Ik blief dood!’. Maar kon later toch hulp gaan halen.

Ook de met Klaas van de Groep gehuwde, licht gewonde dochter Reintje leek het goed af te zijn gelopen. Drie jaar later, op 8 mei 1948, stierf deze moeder van drie kinderen (Willem - geb. 1944, Albertje - geb. 1945 en Trijntje - geb. 1946) alsnog! Dit vanwege een infectie in haar knie, veroorzaakt door een onopgemerkt granaatscherfje dat eigenlijk meteen in 1945 had moeten worden verwijderd.

Albertje van de Groep ligt begraven in het verzamelgraf van de zwaar getroffen familie Heinen uit de Havenstraat. De reden is geweest dat zodoende alle vier omgekomen leerlingen van de Bavinckschool bij elkaar lagen. Ten behoeve van een herdenkingssteen werd er onder het personeel en de leerlingen een collecte gehouden.

Ieder jaar stonden en staan afgevaardigden van deze school stil bij dit graf. Zoals tijdens de dodenherdenking op 4 mei 1948. De ‘Bunschoter Bode’ bracht er dit verslag van uit:

‘Dinsdagmiddag herdachten de leerlingen van de Dr. H. Bavinckschool het sterven van vier van hun kameraadjes. In optocht gingen vijf klassen naar het kerkhof, om bloemen te leggen op het graf van deze medeleerlingen. In een kring om het grafmonument geschaard, hebben de kinderen geluisterd, naar wat het hoofd van de school vertelde van het sterven van hen, om wier graf ze nu stonden. Sterven, toen de granaten over onze dorpen gierden en insloegen en de dood voor allen zo dichtbij was. Met het zingen van “Gelijk het gras is ons kortstondig leven”, werd de plechtigheid gesloten.’

Lammert Hartog (77 jaar)

Lammert Hartog is geboren op 5 februari 1868. Van beroep was Lammert eerst visserman, daarna visventer. Hij woonde op de Weikamp. Zijn vrouw was Jannetje Ruizendaal. Ze zijn bij dezelfde granaatinslag om het leven gekomen.

Lammert leek er goed vanaf te zijn gekomen met een miniem wondje aan het hoofd. Maar toch was hij overleden op die bewuste zaterdag.

Lammert ging verder onverstoorbaar zijn gang door het leven, ook ten opzichte van de Duitsers. Aaltje (van Diermen-)van de Groep:

‘Om acht uur ’s avond moest je van de Duitsers altijd binnen wezen. Dan was het Spertijd. Maar Lammert liep rond die tijd nog gewoon op straat. Dat werd door de Moffen opgemerkt. Ze schoten direct, maar wel bewust langs hem heen. Ze wilden hem alleen maar aan het rennen krijgen. Maar hij liep geen stap harder! Toen de motor van de Duitsers bij zijn deur aankwam, was hij nét binnen.’

Jannetje Hartog-Ruizendaal (73 jaar)

De vrouw van Lammert Hartog, Jannetje Ruizendaal is geboren op 11 juni 1871. Tegelijkertijd met haar man is zij door een granaatinslag overleden bij de deuropening van hun huisje aan de Weikamp. Zij was op dat moment 73 jaar.

Jannetje was de moeder van hun inmiddels gehuwde vijf kinderen: Geertje (geb. 1892), Jannetje (geb. 1893), Rijntje (geb. 1896), Lammert (geb. 1898) en Johannes (geb. 1899).

Paulus Muijs (26 jaar)

Paulus (Pauw) Muijs is geboren op 22 april 1918. Pauw was pas sinds 16 juni 1944 gehuwd met Stina van Diermen (1918-1988). Samen hadden ze een zeven maanden oude baby Jacoba Alijda (geb. 9 oktober 1944).

Pauw is 26 jaar oud als hij op die zaterdag aan de gevolgen van granaatvuur ter hoogte van zijn huis op Weikamp komt te overlijden.

Over de toedracht: er werd die dag geschoten vanuit het westen. Eerst sloeg een granaat nog in buiten de Weikamp. De tweede granaat sloeg in op de Weikamp, dus een eind verderop. Pauw is toen met zijn vrouw hals over kop de Oostdijk op gevlucht, maar ging kort daarna naar huis terug om een dekentje voor het kind op te halen, want het was nogal fris. Stina stond met de baby in de armen te wachten en Pauw kwam naar buiten. Rond dat moment viel er opnieuw een granaat neer die een einde aan zijn leven maakte.

De baby bleef ongedeerd maar een scherf rukte de helft van Stina’s rechter onderbeen af. Volgens getuige Aaltje (van Diermen-)van de Groep (geb. 1937): ‘Stina zat op de grond, leunend tegen een lantaarnpaal, met het kind in de armen. En ze zei geen woord.’ Nadat het hevig bloedende been was afgebonden, is Stina op de rug van haar zwager Peter Koops (bekend van de latere camping) over de Oostdijk naar Nijkerk vervoerd. Dankzij het toedienen van bloed bij een militaire noodpost onderweg - afkomstig van een Canadese soldaat - is haar leven gered. Zo is het verhaal dat in de familie rond gaat. Vaak had ze het warm. Ze zei dan grapjassend: ‘Dat komt door dat bloed van die “butenlangder”.’ Wel moest ze het de rest van haar leven het met een beenprothese doen.

Haar dochtertje is niet oud geworden. Koba Muijs overleed op de leeftijd van 7 jaar - op 23 september 1952 - in een ziekenhuis te Amersfoort. Na dit overlijden was Stina in haar beleving álles kwijt en had ze het gevoel helemaal alleen te staan.

Gelukkig kwam de Eemdijker Gerrit van Twillert (1920-1989) in haar leven. Op 12 oktober 1956 trouwden ze. Stina was de veertig al gepasseerd toen ze nog twee kinderen kreeg: Angniesje (Ans) (Zijl-)van Twillert (geb. 1957) en Peter van Twillert (geb. 1959). Peter koestert nog altijd met ere een fotootje van zijn halfzusje Koba. En Ans kan zich herinneren dat haar moeder altijd overbezorgd was, wanneer een van de kinderen bijvoorbeeld op vakantie was. De angst om wéér een kind te verliezen, heeft ze haar hele leven meegedragen.

Floor Kasteel ( 35 jaar)

Floor Kasteel was afkomstig uit Arnhem en werd daar geboren op 26 april 1909. Hij was een zoon van de arbeider Johannes Kasteel en Jannetje de Beer. Zijn huwelijk werd voltrokken op 19 juni 1940 met Maria Heintje Harmsen. Hij was op dat moment tuinman van beroep.

Door de oorlogshandelingen in Arnhem verbleef hij als evacué in Spakenburg. Bij de beschietingen waarbij granaten terecht komen op de Weikamp, komt hij om het leven. Hij is getroffen door een granaat en komt onder vallend puin terecht. Hij is 35 jaar en is de laatste die op deze dag om het leven komt. Maar hij is zeker niet de laatste in die week. De overlijdensacte vermeld dat hij om half een in de middag bij de Weikamp was komen te overlijden. Zijn weduwe hertrouwde in augustus 1946.

Op 22 april 1945

Peter Frans Heinen (32 jaar)

Omdat het op zaterdag 21 april 1945 al tamelijk onrustig was geweest vanwege granaatinslagen, en het onrustig bleef met beschietingen, dachten Peter Frans Heinen en zijn vrouw Wijmpje van de Groep er goed aan te doen hun kinderen zondagmorgenvroeg naar beneden te halen en aan te kleden. Zodat, mocht er iets gebeuren, ze niet ‘naakt’ op straat zouden belanden.

Omdat Nijkerk al was bevrijd, waren anderen via de Oostdijk daarheen gevlucht. Maar Peter wilde niet vluchten, omdat hij bang was dat na terugkeer hij zijn huis geruïneerd zou aantreffen. Dat had hij eerder meegemaakt toen ze in mei 1940 uit Enkhuizen waren teruggekeerd. Toen zag hij dat van alles gestolen was en kapot gemaakt. De radio en de fietsen: alles was weg. En de borden aan de muur lagen kapotgeslagen op de grond. Kortom: één grote bende. En dat wilde hij niet een tweede keer meemaken.

Zijn vrouw Wijm hechtte minder aan het aardse goed; ze had wél graag op zaterdag met de kinderen naar Nijkerk willen gaan. Ze had zelfs haar drie kinderen die later omgekomen zijn, uit de schuilkelder van de groente handelaren Hendrik en Jan Muijs op de Westdijk gehaald. Maar ze kwam terug op haar voornemen, omdat de waarschuwing klonk dat het levensgevaarlijk was op straat.

Er waren de avond ervoor schermutselingen met de Duitsers geweest op de Westdijk. Een reactie daarop kon niet uitblijven, op die vroege zondagmorgen. Granaten werden er vanuit de richting van Baarn afgeschoten.

De leden van het gezin Heinen gingen schuilen of wachtten op een stoel in spanning af. Vader Peter zat onder een tafel, met op zijn ene knie zoon Arian (geb. 1942) en op zijn andere knie dochter Marretje (geb. 1940). Woutje (geb. 1938) kroop er ook naast. Plots viel er rond half drie ’s nachts een granaat midden op het huis van het zeven kinderen tellende gezin.

De 32-jarige vader Peter, geboren op 25 december 1912, werd ernstig getroffen. Zijn beide voeten lagen eraf, zodat er een slagaderlijke bloeding volgde.

De sinds 31 maart 1933 met Peter gehuwde Wijmpje Heinen-van de Groep (1912-1993), bleef ongedeerd en was in staat om hulp te halen. Omdat de deuren ontzet waren, sloeg ze de ruiten van het slaapkamerraam op de begane grond stuk. Eerst ging ze naar buurman Zeger de Graaf, van wie de jongens naar een Rode Kruispost renden. Maar de medewerkers van het Rode Kruis waren te bang om te komen. Buurman Roelof Blokhuis kwam wèl en probeerde de benen van Peter met een doek af te knellen. Maar toch is Peter rond zes uur overleden.

Bij de voltreffer raakten ook de zoontjes Lubbert (11), Henk (8) en Wouter (6) zwaar of dodelijk gewond. Alleen dochter Marretje (geb. 1940), hoewel door een granaatscherfje op twee plaatsen gewond aan haar rechterbeen, en de zoons Ariean (geb. 1942) en de in een hoek van de kamer bij zijn moeder op schoot zittende Lammert (geb. 1943) overleefden de ramp.

Ook baby Petertje beneden in de wieg - de ouders hadden hun slaapkamer op de begane grond - mankeerde nagenoeg niets. Maar vlak na de oorlog, op 8 juli 1945, overleed het meisje (nog geen 1 jaar) alsnog aan de stuipen, een kinderziekte die gepaard ging met hoge koortsen. Maar Wijmpje bleef er altijd van overtuigd: ‘Ze is van verdriet gestorven’ omdat ze geen liefde en aandacht had gekregen.

Hoe dan ook, de huisarts dokter Treffers was er terneergeslagen van. Hoewel niet echt gelovig, sloeg hij zijn ogen op naar de hemel en zou hebben gezegd: ‘Moet dat óók nog?’. In deze geest spreekt ook de rouwadvertentie van weduwe Wijmpje: ‘Nog treurende over het verlies van mijn man en drie kinderen, nam God van ons weg mijn jongste lieveling.’ De baby is in het verzamelgraf van de familie, aan de voeten van haar drie broertjes, begraven.

Na die fatale inslag zijn de overlevenden Wijmpje en haar kinderen Arian, Lammert en Peetje, samen met Wijmpjes vader Hendrik van de Groep en moeder Marretje van de Groep-Ruizendaal over de Oostdijk naar het veilige Nijkerk gelopen, waar ze ondergebracht werden in de Gereformeerde kerk.

Daar toonde Wijmpje zich nog altijd in de war over het gebeuren, en zat steeds maar te praten en te praten. Dat kwam ter ore bij koster Korlaar van deze kerk. Toen hij hoorde dat er zo’n ernstig getroffen gezin in de kerk huisde, werd hij daardoor zeer bewogen. De zes personen kregen gastvrij onderdak bij de koster thuis. De contacten met dit vriendelijke kosterspaar zijn sindsdien in stand gebleven. Maar het gezin was uiteindelijk wel totaal dakloos. Het huis aan de Havenstraat was een huurhuis dat inmiddels was verkocht.

De weduwe met haar drie overgebleven kinderen kon bij haar ouders intrekken, op de Nieuwe Schans. Dit adres was toen overigens al tamelijk bezet, want vier nagenoeg volwassen kinderen woonden nog thuis.

Om in haar onderhoud te kunnen voorzien, moest ze met een peteroliekar langs de deuren venten.

Bij haar overlijden in 1993 schreef ds. H.J.C.C.J. Wilschut in een In memoriam in kerkblad ‘Inverdân’:

‘Het was geen gemakkelijk leven, dat onze zuster achter zich had liggen. Op één dag de helft van je gezin en dan ook nog eens je man verliezen - dat verbijstert een mens. Gods snoeimes ging er diep in. Maar wat zr. Heinen ook kwijtraakte, zij mocht het geloof behouden. Dat is genade van God.’

Hendrik Heinen (8 jaar)

De 8-jarige Hendrik (Henk) Heinen lag te schuilen onder het op poten staande dressoir toen er beschietingen kwamen. Totdat in die nacht de granaat insloeg in de woning aan de Havenstraat. Een stuk granaat sloeg dwars door het meubel heen. Hulpverleners hebben hem later ónder de planken vloer vandaan moeten halen. Zijn gezichtje was helemaal weggeslagen. Hij was op slag dood.

Henk kwam op 15 juni 1936 ter wereld.

Lubbert Heinen (11 jaar)

Lubbert Heinen is geboren op 1 juli 1933 en is als 12-jarige thuis omgekomen bij de granaatinslag op die zondagmorgen. Over zijn hele lichaam was hij geraakt. De gewonde werd met een busje van het Rode Kruis naar het noodhospitaal in de meubelfabriek van Tijsseling te Nijkerk gebracht waar hij in de loop van de ochtend overleed.

Jannetje van de Groep (28 jaar)

Jannetje van de Groep is geboren op 23 januari 1917 als dochter van visserman Hendrik van de Groep. Jannetje, die op de Nieuwe Schans opgroeide, is op 28-jarige leeftijd omgekomen door een granaat die rond half drie neerkwam op het huis aan de Havenstraat waar ze schuilde bij haar zuster Wijmpje Heinen-van de Groep.

De ongehuwde Jannetje was lichamelijk nooit zo sterk. Op ongeveer 18-jarige leeftijd heeft ze tuberculose (tbc) gekregen. Ze heeft toen lange tijd moeten kuren in de open lucht, in een ‘keetje’.

In die fatale nacht zat ze bij het raam, waarvan de luiken waren gesloten. De 11-jarige Lubbert zat ‘veilig’ naast haar. Beiden waren er zeer ernstig aan toe. De over haar hele lichaam verwondde Jannetje werd naar de smederij van Dirk Koelewijn gebracht, aan het begin van de Havenstraat, om verzorgd te worden. Ze heeft nog slechts enkele uren geleefd, voordat ze rond zes uur in diezelfde ochtend de laatste adem uitblies.

Haar dode lichaam werd samen met dat van haar zwager P.F. Heinen naar de boerderij van Rutger Huijgen aan de Molenstraat gebracht en daar opgebaard.

Op het moment van de granaatinslag zaten Peters vader en moeder veilig in Nijkerk. De vader vernam daar het gerucht, dat behalve zijn zoon ook zijn schoondochter Wijmpje om het leven gekomen waren. Om daarvan overtuigd te raken, wilde hij eerst de lijken met eigen ogen zien. Dat mocht aanvankelijk niet. Hij werd toen zó kwaad, dat hij richting de bewaker dreigde: ‘Als ik niet mag kijken, dan sla ik je net zo ver onder de grond als je erboven staat!’ En toen bleek daar Wijmpjes vrijgezelle zuster Jannetje te liggen.

Jannetje, en Peter Heinen met zijn drie kinderen, zouden op vrijdag om half twaalf begraven worden in een noodgraf naast het ‘knekelhuusjie’. De (groot)vader en (groot)moeder Van de Groep wilden daarbij zijn en moesten eerst lopen vanuit Nijkerk. Toen ze rond die tijd aankwamen, lagen ze tot hun teleurstelling al onder de grond.

Na zes weken werden ze herbegraven en kwamen terecht in een definitief graf. Ook nu wilde de oude Van de Groep er persé bij zijn. Zijn wens was zelfs om de lijken te zíen. De doodgraver Melis Heinen twijfelde daaraan. Hij zou eerst één kist open maken om te controleren of het lijk nog toonbaar was. Maar na afloop adviseerde hij: ‘Hendrik, kijk maar niet; houd ze maar voor je, toen ze nog in leven waren.’

Op 25 april 1945
Wouter Heinen (6 jaar)

Wouter Heinen is geboren op 22 juni 1938. Vanwege zijn korte gestalte kon hij niet bij de deurklink komen, zodat onder meer zijn jongere zusje Marretje (geb. 1940) hem daarbij altijd moest helpen.

Op die fatale vroege zondagmorgen 22 april 1945 - in de nacht – leek Wouter het een goed idee om te schuilen naast zijn vader en broertje Arian en zusje Marrie onder een tafel van het ouderlijk huis aan de Havenstraat 41. De zesjarige kreeg door de bominslag een gemeen stukje granaatscherf in z’n ruggenmerg. Net als zijn broer Lubbert is hij naar het noodhospitaal in de meubelfabriek van Tijsseling te Nijkerk vervoerd. Daar lag ook zijn zus Marretje.

Wouter voelde zich zó ziek, daar in het noodhospitaal, dat toen moeder Wijmpje bij hem op bezoek kwam, hij zachtjes stamelde: ‘Kom mórgen maar.’ Waarop zij antwoordde: ‘Maar ik kom hier ook voor Marrie!’. Uiteindelijk is hij twee dagen daarna aan zijn verwondingen overleden. Zou hij overigens wél zijn hersteld, zo was de diagnose van de doctoren, dan was hij de rest van zijn leven verlamd geweest.

Op 26 april 1945

Willem Pijpers (60 jaar)

Willem Pijpers is geboren op 11 oktober 1884 en kwam om het leven bij een beschieting met granaten op donderdagavond 26 april 1945 om zes uur. Dit bij de boerderij ‘Stalenhoeve’ op de hoek van de Veenestraat en de Stadsgracht. De broodventer van beroep kende deze boerderij op zijn duimpje omdat hij er als bijverdienste boerenwerk verrichtte en wist van een daar aanwezige veilige kelder.

Het boek ‘Bunschoten Bezet – Bevrijd’ schrijft hierover:

‘Aan het eind van de middag op donderdag 26 april zoeken de mensen daar bescherming in de kelder, omdat er weer geschoten wordt. Eén granaat gaat over het huis. W. Pijpers, die de koeien net gemolken heeft, staat buiten bij de pomp zijn handen nog te wassen. Dan ontploft er een tweede granaat. De ruiten springen en Pijpers slaat tegen de wereld. Hij blijkt dodelijk getroffen.’

De zestigjarige Willem was sinds 2 september 1910 gehuwd met vissersdochter Willempje Koelewijn. Ze woonden aan de Oostsingel (tegenwoordig De Kleine Pol). Ze is geboren in 1883 en overleden op 8 augustus 1965.

Op de graven van andere gesneuvelden is geen grafzerk geplaatst.

Het orgel

Thu, 24 Feb 2022 13:21:21 GMT

Tegenwoordig is een orgel in een kerk heel gewoon. Een paar eeuwen geleden was dat heel anders. In Bunschoten werd in 1860 het eerste orgel in gebruik genomen in de aloude Sint Catharinakerk. Naast deze kerk was er op dat moment overigens maar één ander kerkgebouw. Dat was het kerkgebouw aan de Kerkstraat dat later als school en worstfabriek in gebruik is geweest. Maar daarin stond geen orgel. Dat was geen zeldzaamheid want in oude tijden waren er mensen die het orgel als een ‘nieuwigheid’ zagen en vonden dat het afbreuk deed aan de eredienst.

Het plaatsen van het orgel in de kerk is zonder veel discussie gerealiseerd. De eerste keer dat over een orgel wordt geschreven, is in het kerkenraadsverslag van 10 mei 1859. Ter gelegenheid van een kerkvisitatie wordt melding gemaakt van het feit dat de kerkenraad een plan heeft opgevat om een orgel te laten maken. De kerkvisitatoren nemen hiervan met instemming kennis. Op dat moment was er dus al een besluit genomen. Een belangrijk besluit, maar toch is er in de korte notulen van de kerkenraad van die tijd niets terug te vinden. Net zo min als over het in gebruik nemen ervan. Over dit laatste is wel geschreven in ‘Boekzaal der geleerde wereld’, een tijdschrift uit die tijd voor de protestantse kerken:

‘Bunschoten, 18 november 1860. De dag van heden was voor onze gemeente een blijde dag. Des voormiddags had in onze openbare godsdienst de inwijding plaats van het orgel, welks welluidende toonen van nu aan ons kerkelijk gezang zullen begeleiden. Onze Leeraard, Ds. A. van der Flier, sprak bij deze gelegenheid een toepasselijk woord, waarvan de CL Psalm de grondslag uitmaakte. Onze hartelijke dank zij bij deze toegebragt aan onzen vroegeren Leeraard, Dr. L. de Geer, aan wiens edelmoedige milddadigheid vooral wij ons orgel te danken hebben. Eere zij ook aan den vervaardiger, den Heer Witte, van Utrecht, wiens arbeid, bij eene eerste proeve aan aller verwachting uitnemend heeft beantwoord, wien wij daarom ook met volle vrijmoedigheid aanbevelen aan allen, die het gebouw hunner openbare Godsvereering van een orgel zouden wenschen te voorzien.’

Interessant om te lezen dat het aan de edelmoedige milddadigheid van dominee L. de Geer was te danken dat het orgel er was gekomen. Dat betekende niet dat hij het orgel aan de gemeente schonk, zoals abusievelijk wel is gedacht, maar dat hij zorgde voor middelen om het orgel aan te kunnen kopen. Een contract voor de bouw van het orgel werd gesloten in augustus 1859 en in dezelfde maand nam dominee De Geer een beroep aan naar Baambrugge. De ingebruikneming van het orgel maakte hij daardoor niet mee als predikant van de gemeente.

Het orgel zelf kostte fl 3.150,-- Daarvoor moest in de kerk een galerij worden gebouwd en de kosten daarvan bedroegen fl 840,--.
Ondanks de respectabele leeftijd die het orgel inmiddels heeft bereikt, is het nog altijd uitermate geschikt voor de begeleiding van de erediensten. Natuurlijk hebben er in de loop der tijd restauraties plaatsgevonden, maar dat heeft aan de waarde niets veranderd. Net zo min als het doel waar het orgel voor is bedoeld, zoals het zo mooi in Psalm 150 staat:
Laat zich 't orgel overal
Bij het juichend vreugdgeschal
Tot des Heeren glorie, paren.

Het oorlogsmonument

Thu, 24 Feb 2022 09:40:19 GMT

Jaren na de oorlog, in 1950, is het oorlogsmonument geplaatst, ongeveer op de plaats waar het gemaal stond dat in mei 1940 werd opgeblazen. In dit oorlogsmonument zijn verschillende aspecten die met de oorlog te maken hebben, symbolisch weer gegeven.

De bevrijding van ons land wordt gesymboliseerd in het trapsgewijs opklimmen van het monument. Het is het opklimmen vanuit het dieptepunt van oorlog en bezetting tot een totale bevrijding. De bevrijding vond niet ineens plaats, maar in gedeelten. Trapsgewijs, zoals het monument is opgebouwd.

Helemaal centraal in het monument staat het kruis. Het symbool van geloof, liefde en offer. In dit geval staat het offer centraal. Het grootste offer dat een mens kan brengen: zijn leven.

Ook symboliseert dit het geloof in de wederopstanding van ons gehavende en berooide vaderland en de liefde voor de vrijheid.

Het kruis overschaduwt als het ware de namen op de gedenkplaten wat tot uitdrukking wil brengen dat ze mogen zijn in de hoede van Hem, die het grootste offer ooit voor alle mensen heeft gebracht. De schuin gemetselde stenen achter het kruis verwijzen naar de afgebroken levens van de oorlogsslachtoffers.

Tot slot de bloembak aan de voet van het monument. Dit drukt het leven uit en steeds weer de vernieuwing tot dankbaarheid van ons allen, voor hen die vielen. Het is een steeds terugkerende huldeblijk van de levenden voor de gebrachte offers, dat het monument in haar geheel symboliseert.

Daarom moet het monument en de omliggende beplanting iets heiligs zijn. Iets dat tot nadenken stemt en herinneringen oproept. Een plaats niet bedoelt als speelplaats of fietsenstalling, maar een plaats waar met eerbied mee om moet worden gegaan.

Op het monument zijn vier platen aangebracht met de namen van de oorlogsslachtoffers. De meeste mensen van wie de namen op het de gedenkplaten staan, zijn gesneuveld tijdens de bevrijding. Om die reden zijn deze platen in het midden van het monument geplaatst. Dus op het moment dat Nederland werd bevrijd. De namen op de buitenste platen zijn vooral militairen die als het ware de burgers die op de middelste platen staan, moesten beschermen.

Boerderij aan de Veenestraat

Mon, 21 Feb 2022 09:41:59 GMT

Willem Koelewijn (80 jaar)

Willem Koelewijn is geboren in de Kerkstraat op 27 maart 1865. Hij was van beroep eerst visserman en daarna broodbakker en woonde in de Veenestraat. Hij was sinds 16 april 1892 gehuwd met boerendochter Jaapje Pruijs Jacobdr. (1865-1939) en was dus een gepensioneerde weduwnaar ‘zonder beroep’ toen hij overleed.

Dat gebeurde op maandagmiddag 23 april 1945 rond half vijf. Hij verbleef in de boerderij van zijn schoonzoon Gijsbert ter Beek. Deze boerderij werd geraakt door een voltreffer waarbij Willem omkwam. Hij was op dat moment 80 jaar. Tegelijk kwam in dezelfde boerderij de Canadese militair Emilien Drapeau om het leven.

*) zie nr. 2126 in ‘Van wee bin jie d’r één’

De Canadese militair Emilien Drapeau (24 jaar)

Emilien Drapeau is geboren op 15 augustus 1920 in New Brunswick in Canada. Hij ging in dienst 30 mei 1941. Op 29 maart 1943 gaat hij naar het Verenigd Koninkrijk. Zijn bataljon van het West Nova Scotia Regiment maakt deel uit van de 3e Brigade van de 1e Canadese Infanteriedivisie. Op 30 juni 1943 landt hij met zijn bataljon in Italië en nemen ze deel aan de veldtocht in dat land. Als de strijd voorbij is, verlaat de 1e Canadese Infanteriedivisie Italië op 20 maart 1945 en komt twee dagen later aan in Frankrijk en wordt vervolgens naar Nederland gestuurd. De 1e Divisie is betrokken bij de bevrijding van Apeldoorn. Daarna wordt de opmars voortgezet om ook het westelijk deel van Nederland, waaronder de gemeente Bunschoten, te bevrijden.

Emilien komt daarbij op 23 april 1945 om het leven bij een granaatinslag in de boerderij aan de Veenestraat 67. Dat was in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog. Nijkerk was een paar dagen eerder bevrijd en de Duitsers hadden zich naar Baarn en Eemdijk teruggetrokken. Van 20 tot 29 april werden onze dorpen door deze troepen regelmatig met granaten bestookt waarbij in totaal 17 mensen omkwamen. De granaatinslag op deze boerderij volgde nadat een tweetal collaborateurs met een smoes en met witte vlaggen de situatie ter plekke in ogenschouw hadden genomen. Op het moment dat de keukenwagen uit Nijkerk arriveerde, begonnen de granaatbeschietingen. Een voltreffer kwam op de noordkant van het dak van de boerderij waardoor de Canadese militair en de tachtigjarige Willem Koelewijn werden gedood. Een andere Canadees werd gewond aan zijn been. Ook een aantal koeien in de boerderij vond de dood.

Tijdens twee jaar oorlog verloor het regiment 525 soldaten. Emilien Drapeau was de 526e en laatste die van dit regiment die in de oorlog sneuvelde. De vrede gloorde en de oorlog was bijna afgelopen, maar toch kostte het nog twee mensen het leven.

Hij is begraven op de Canadese erebegraafplaats in Groesbeek. Op zijn grafsteen staat de inscriptie:

Merciful Jesus Barmhartige Jezus

have pity on us Heb medelijden met ons

Jesus be my love Jezus is mijn geliefde

may his soul rest in peace moge zijn ziel in vrede rusten

Bij de vijftigjarige herdenking van de bevrijding in 1995 is op de boerderij een plaquette aangebracht die de herinnering aan het sneuvelen van Emilien Drapeau levend houdt. De onthulling vond plaats door twee Canadese veteranen, de heren Cuvelier en Brown, samen met burgemeester Groen. De militairen waren destijds bij de granaatinslag aanwezig. De tekst op de plaquette luidt: IN HONOR OF EMILIEN DRAPEAU * 15 AUGUST 1920 WEST NOVA SCOTIA REGIMENT KILLED IN ACTIEN 23 APRIL 1945.

Herinneringsplaatsen op Memento Mori

Sat, 19 Feb 2022 09:44:07 GMT

Hendrik Elle Lina

Hendrik Elle Lina werd op 28 mei 1894 geboren in Leiden. Bij het uitbreken van de oorlog woonde hij in Twello bij Voorst. Op het grondgebied van Bunschoten kwam hij op 15 mei 1940 om het leven. Hij was inspecteur van de verzekeringsmaatschappij Vesta uit Arnhem. De officiële rapporten melden dat hij met zijn auto is verongelukt doordat hij op een landmijn is gereden.

Hij werd twee dagen later gevonden door iemand uit Ermelo. Niet zo vreemd want de bevolking van Bunschoten was in die tijd geëvacueerd waardoor het gebied was verlaten.

Bij de capitulatie van Nederland is Lina vanuit zijn woonplaats op weg gegaan om zijn zoon op te halen uit Den Haag. Daarbij moest hij de Grebbelinie passeren, maar veel wegen waren afgesloten. Hij probeerde het daarom om bij Bunschoten naar het westen te komen. Daar heeft hij nogal moeite voor moeten doen. Het gebied stond onder water en alleen de Nijkerkerweg lag nog droog. Maar de brug over de Laak was opgeblazen en op enkele honderden meters vanaf de Veenestraat stond een versperring, waardoor Bunschoten niet zomaar bereikbaar was. Ter hoogte van de kruising Nijkerkerweg en Groeneweg/Zevenhuizerstraat, waren landmijnen neergelegd. Uiteraard was dat niet aangegeven. Lina is met zijn auto op een van die mijnen gereden en overleden. Van de auto was alleen nog de achterste helft over.

Het duurde twee weken voordat zijn echtgenote daar bericht van kreeg. Lina nam het risico om het oorlogsgebied binnen te gaan en heeft dat met de dood moeten bekopen. Hij is begraven op Memento Mori waar zijn grafsteen nog altijd aanwezig is. Op de grafsteen staat de tekst uit het boek Job 1:21: De Heere heeft gegeven, De Heere heeft genomen, De naam des Heere zij geloofd.

Herinneringsplaatsen op Memento Mori

Thu, 17 Feb 2022 09:45:54 GMT

Klaas van den Berg

Klaas van den Berg werd op 24 september 1922 geboren in Genemuiden. Hij overleed in het Duitse Frankfurt am Main op woensdag 24 februari 1943.

Het gezin Van den Berg was kort voor de oorlog naar Spakenburg verhuisd omdat er in Genemuiden onvoldoende gelegenheid was om na de inpoldering van de Noordoostpolder te blijven vissen. Ze gingen wonen in een huis aan de Zuidwenk. Klaas werkte als draaier op de Knopenfabriek. Hij kwam in Frankfurt terecht vanwege de zogeheten Arbeitseinsatz. Dat was de gedwongen tewerkstelling in de Duitse industrie of op het platteland. Dat was nodig omdat veel Duitsers als militair waren opgeroepen. Naar schatting ruim een half miljoen Nederlanders zijn in Duitsland werkzaam geweest, sommigen vrijwillig maar de meesten tegen hun wil.

In de overlijdensakte, die is opgemaakt door een ambtenaar van de burgerlijke stand aldaar, is niet aangegeven waaraan de 22-jarige, ongehuwde Klaas is overleden. Uit andere bronnen blijkt het een langdurige ernstige kwaal te zijn geweest. Die eindigde met een longontsteking in combinatie met een falende bloedsomloop. Andere bronnen spreken over het feit dat hij aan heimwee is gestorven. Tijdens zijn ziekte is hij door zijn moeder bezocht. Hij is door een Duitse dominee begraven. Andere plaatsgenoten, die ook in Duitsland verbleven, hebben zijn teraardebestelling bijgewoond. Op 9 mei 1951 werd hij eervol herbegraven in Bunschoten.

Op zijn grafsteen staat de Bijbeltekst uit Mattheus 10:28: En vreest u niet voor degenen, die het lichaam doden, en de ziel niet kunnen doden; maar vreest veel meer Hem, Die beide ziel en lichaam kan verderven in de hel.

Herinneringsplaatsen op Memento Mori

Tue, 15 Feb 2022 09:51:09 GMT

Adriaan Carel Los

In 1921 werd in de gemeente Bunschoten Adriaan Carel Los geboren. Hij was de zoon van de toenmalige gemeentesecretaris. In 1929 vertrok het gezin naar Sassenheim. In de Tweede Wereldoorlog liep Adriaan het gevaar om naar Duitsland te worden uitgezonden voor dwangarbeid. Daarom dook hij enige tijd onder bij het gezin van Douwe van Halteren aan de Oosterstraat in Bunschoten. Later raakte hij betrokken bij het verzet en liep hij in mei 1944 tegen de lamp. Hij werd overgebracht naar een gevangenis en later naar concentratiekampen. Hij overleed op 10 maart 1945 in Versen (D). Lange tijd was onduidelijk waar hij was begraven. Pas in het jaar 2000 werd duidelijk was hij lag. Getracht is nog om hem te herbegraven op de erebegraafplaats in Loenen, maar zijn lichaam was niet meer te vinden. Daarom is een brok graniet dat op de begraafplaats in Versen werd gevonden, geplaatst op het graf van zijn vader Willem Los op de begraafplaats Memento Mori. De steen werd voorzien van een inscriptie met de tekst: ‘In symboliek geplaatst bij zijn zoekende vader: Adriaan Carel Los . * 6 mei 1921 Bunschoten †10 maart 1945 Versen (D) “Opdat hij ruste in vrede” 10 maart 2004’.

Aan het plaatsen van deze inscriptie ging een lange geschiedenis vooraf. Een geschiedenis die begint in de jaren 1920. Willem Los was in die tijd gemeentesecretaris van Bunschoten. Het gezin Los kreeg in totaal 14 kinderen. Adriaan Carel Los was daarvan de derde (zoon). Tijdens zijn onderduikperiode kreeg hij opnieuw kennis aan de zusters Wil en Engeltje Zwaan. Ook probeerde hij zich bij de verzetsgroep van de gebroeders Marinus en Johannes Post aan te sluiten, maar die vonden hem wat te jong en te avontuurlijk voor hun ondergrondse activiteiten. Wel hielp hij hen aan informatie voor een overval op het distributiekantoor in Spakenburg. Daar bleef het voor de gebroeders Post bij. Los bood daarna wat hulp aan Joden en werd op die manier in mei 1944 gearresteerd en overgebracht naar de gevangenis aan de Weteringschans in Amsterdam. Later naar het kamp Vught waar op dat moment ook zijn broer gevangen zat (Willem Los jr.). Veel gelegenheid om elkaar te zien was er niet en dat is bij een enkele keer gebleven.

In die maand september worden de broers vervoerd naar het kamp Neuengamme in Duitsland, maar ze zien elkaar niet meer. Begin 1945 werd Adriaan Carel overgebracht naar Meppen-Versen waar hij moest werken aan de zogenaamde Friesenwall. Een project van de Nazi’s waarmee ze dachten de geallieerden buiten Duitsland te houden. Maar liefst 4.000 krijgsgevangenen werkten aan die linie. Daarbij kwamen er veel om en de kampen rond Neuengamme werden daarom wel de kampen der verschrikking genoemd. Van de 80.000 krijgsgevangenen die er hebben gezeten, zijn er 29.000 overleden. Daaronder was Adriaan Carel Los. Maar dat was lange tijd onbekend.

Na de oorlog probeerde vader Willem Los tevergeefs zijn zoon op te sporen. Er zijn wat onbevestigde en later weersproken berichten dat hij bij een bombardement is omgekomen. Zekerheid is niet te krijgen en noodgedwongen geeft zijn vader rond 1949 de zoektocht op. In 1983 wordt het Verzetsherdenkingskruis postuum toegekend, maar meer wordt er niet bekend. Totdat Geert Hovingh, predikant in Zuidlaren, in het jaar 2000 bij toeval in het plaatsje Meppen komt en daar een sobere begraafplaats ziet. Hij brengt er een bezoek en trof in het kamp een aantal monumenten met namen aan. Hij schrijft de Nederlandse namen over en kijkt thuis na of het allemaal klopt. Een naam is moeilijk thuis te brengen: Adrian Les. Omdat de meeste namen verminkt zijn, probeert hij overeenkomsten te ontdekken en zijn oog valt dan op Adriaan Carel Los. Uit nader onderzoek blijkt dat de geboortedatum hetzelfde is en dat hij in alfabetische volgorde onder de Belg Lories staat. Les moest dus wel Los zijn. Eindelijk was hij gevonden.

Vervolgens is toestemming gekregen om Los te herbegraven op de erebegraafplaats in Loenen. In het tweede half jaar van 2003 zijn twee pogingen gedaan om het lichaam van Adriaan te vinden. Maar op de plaats waar hij moest liggen, lag een ander. Ook een tweede poging leverde geen resultaat op. Van verdere opgravingspogingen is afgezien. Er was dan wel bekend waar hij moest zijn begraven, maar hij werd toch niet gevonden. Dat paste ook bij hem. Bij zijn leven had niemand vat op hem kunnen krijgen en bij zijn dood bleek dat ook niet te lukken.

Nu de herbegrafenis niet mogelijk bleek te zijn, zocht de familie naar een andere mogelijkheid om de herinnering levend te houden. Dit in nauw overleg met de gemeente Bunschoten. Die ontstond door een brok graniet dat op de begraafplaats in Versen werd gevonden, te plaatsen op het graf van zijn vader Willem Los die op Memento Mori is begraven.

In de herdenkingsdienst werden herinneringen opgehaald. Zo vertelde zijn oude ‘vriendin’ Engeltje Zwaan dat hij graag op het orgel speelde en dan vooral ‘Ik weet niet hoe ik zwerven moet op aard’. Toen hij in het kamp zat, heeft hij kans gezien een berichtje naar Engeltje te sturen. Pen of potlood had hij niet en daarom had hij met een speld woorden in een papiertje geprikt. Dat was eerst onleesbaar. Vader Klaas Zwaan ging daarom met het briefje naar dokter Felderhof en met behulp van een loep konden ze de tekst ontcijferen. Er stond: ‘Niet klagen maar dragen en bidden om kracht.’ Woorden die Adriaan Carel Los ongetwijfeld in de praktijk heeft gebracht.

Zo kon na bijna zestig jaar door de familie Los het boek van hun broer worden gesloten. Met het symbolisch plaatsen van de plaquette bij het graf van vader Los, zijn ze als het ware in de dood herenigd. Het is een klein voorbeeld van een van de vele tragedies die het gevolg waren van de Tweede Wereldoorlog.

Inleiding

Fri, 04 Feb 2022 12:31:30 GMT

Museum Spakenburg heeft in de loop van de tijd een grote collectie schilderijen opgebouwd. Een collectie die een beeld geeft van locaties die soms onherkenbaar zijn veranderd. In het museum is helaas (nog) geen plaats om een flink aantal schilderijen te exposeren. Om die reden is de gedachte ontstaan aan een schilderijenwandeling.

Deze interactieve schilderijenroute is een initiatief van Museum Spakenburg en het Cultuur Platform Bunschoten. De route leidt u langs mooie en bijzondere plekjes in Spakenburg en Bunschoten die ooit door kunstenaars zijn vastgelegd. De schilderijen maken onderdeel uit van de collectie van Museum Spakenburg.

De route start bij het museum op de Oude Schans en eindigt bij de sluis op het Spuiplein. U kunt de route wandelen, maar ook (grotendeels) fietsen en zo ontdekken wat er allemaal is veranderd.

Herinneringsplaatsen op Memento Mori

Thu, 03 Feb 2022 09:53:01 GMT

Fritz Elsbach en Leni Schwartz

Er waren meer schrijnende gevallen onder de Joodse inwoners van ons land. Er is nog een geval waarin onze gemeente zijdelings is betrokken. In oktober 1941 verschenen twee berichten in het Amersfoortsch Dagblad waarin gesproken werd over ‘Een drama op de Eem?’ In het eerste stukje van 11 oktober staat: ‘Eemdijk. – Op de Eem ter hoogte van het gemaal “De Haar” is een bootje drijvende gevonden, waarin men aantrof een half pond boter, een damestasch inhoudende ongeveer fl 40,-- aan bankpapier en 2 legitimatiebewijzen van de Ned. Posterijen, ten name van een 38-jarigen man en een 22-jarigen vrouw uit Utrecht.

Daar het wel mogelijk dat beide opvarenden zijn verongelukt, heeft de Baarnsche politie de rivier doen afdreggen, zonder resultaat evenwel.’

Een paar weken later stond er met dezelfde kop en aanhef de mededeling dat het vermoeden dat een drama heeft plaatsgehad, bewaarheid is geworden. De lijken van beide inzittenden zijn gevonden en overgebracht naar de Bunschoter begraafplaats.

Achter deze simpele krantenberichtjes gaat een triest verhaal schuil. De verdronken personen waren Friedrich Elsbach en Helena Swartz. Het krantenbericht klopt niet helemaal. Ze waren respectievelijk 37 en 32 jaar oud en Helena woonde niet in Utrecht maar in Amsterdam. Ze waren niet met elkaar getrouwd en in ieder geval Elsbach was eerder getrouwd geweest. Het waren van oorsprong Duitse Joden die wellicht vanwege de situatie daar, naar Nederland waren verhuisd.

Volgens de overlevering was het de bedoeling dat ze bij de Eem zouden worden opgepikt door een Engels watervliegtuig. Toen het vliegtuig niet verscheen, hebben ze zelfmoord gepleegd door zich aan elkaar vast te binden en in het water van de Eem te springen. Het schijnt dat het vliegtuig nog wel is gekomen. Blijkbaar waren ze in de veronderstelling dat het vliegtuig niet meer kwam.

De lijken zijn aangespoeld op het grondgebied van Bunschoten en daarom ook op het plaatselijke kerkhof begraven. Een eenvoudige steen is de stille getuige van het drama. Een steen met naast de namen de tekst: ‘Het leven wilde scheiden de dood verenigde beiden.’

Struikelsteen Eveline de Leeuw

Mon, 31 Jan 2022 13:30:12 GMT

Oude Schans

Eveline de Leeuw is op 2 maart 1896 geboren in ’s-Graveland (bij Hilversum). Zij is op 46-jarige leeftijd op 30 september 1942 overleden in het concentratiekamp te Oswiecim (Polen), beter bekend als Auschwitz. Ze was de dochter van het Joodse echtpaar Arie de Leeuw en Jeannette Henriette Hoek.

Aanvankelijk was haar naam niet opgenomen op de naamplaten van het monument. In 1999 moesten de platen worden vervangen. Bij die gelegenheid werd de lijst aangevuld met de naam van mevrouw Eveline de Leeuw. Voor zover bekend was zij in de Tweede Wereldoorlog de enige Joodse inwoner van Bunschoten. Of beter gezegd de enige die in het bevolkingsregister was ingeschreven.

Eveline de Leeuw was werkzaam als directiesecretaresse op de Knopenfabriek. Bij het uitbreken van de oorlog woonde zij al een jaar of elf in Amersfoort, nadat ze eerst in Nijkerk had gewoond. Daarna zocht ze woonruimte in Spakenburg en ze vond die in juni 1940 aan de Oude Schans 33. Daar woonde de weduwe Koelewijn-Schuil, beter bekend als Fenna, en die had daar een drogisterij. Waarschijnlijk geen vetpot en de opbrengst van de verhuur van een deel van de grote woning was welkom. Twee kamertjes boven haar drogisterij verhuurde zij aan ‘de Jodin van de Knopenfabriek’.

Ze was gewoon bij de familie in de kost. Met de gewoonten en gebruiken van de familie had ze over het algemeen geen problemen. In het weekend ging ze vaak naar haar vriendinnen in Amersfoort en kwam dan ’s maandags weer terug.

Net als alle andere Joden in Nederland kreeg zij op een kwade dag in 1942 de oproep om zich te melden. Begrijpelijk was ze daar flink van overstuur en vroeg ze om vergif. In plaats daarvan kreeg ze wat kalmerende middelen. Daarna is geprobeerd haar te laten onderduiken in Nijkerk. Dat ging niet door omdat ze erg zenuwachtig was en de mensen dringend voorhield wat er met ze zou gebeuren als ze werd gevonden. Niet direct de juiste woorden om iemand te bewegen een onderduiker in huis te nemen. Dat ging dan ook niet door.

Door collega’s van de Knopenfabriek is wel aangeboden om voor een onderduikadres te zorgen, maar ze sloeg het af. Niemand kon haar ervan weerhouden om zich te melden. Toen het zover was, heeft ze afscheid genomen van haar collega’s en bekenden. De familie waarbij ze in de kost was, bracht haar naar de bus. Ongetwijfeld van beide zijden een tragische en emotionele gebeurtenis. Na die tijd is nooit meer iets van haar gehoord. Op 17 augustus 1942 ging ze eerst naar Kamp Westerbork, waarna ze op 21 augustus met de trein naar Polen werd vervoerd.

Daar is ze op 30 september 1942 in Auschwitz. om het leven gekomen. Een berucht vernietigingskamp in Polen. Naar Auschwitz werden ongeveer 1,3 miljoen mensen gedeporteerd waarvan er 1,1 miljoen om het leven zijn gekomen. Het grootste deel werd vergast. Een lot dat Eveline waarschijnlijk ook heeft ondergaan.

Bij de woning aan de Oude Schans waar ze woonde, is in 2022 een zogenaamde ‘stolpersteine’ (struikelsteen) geplaatst. Stolpersteine worden sinds 1992 gemaakt door de kunstenaar Gunter Demnig. Het zijn messing steentjes waarmee de slachtoffers van het nationaalsocialisme rond en tijdens de Tweede Wereldoorlog worden herdacht. De Stolpersteine worden daarvoor in de stoep geplaatst voor de laatste woning van de slachtoffers. Op elk steentje staat de naam van één slachtoffer. Daaronder staan het geboortejaar, plaats en datum van arrestatie en tot slot de plaats en datum waar het slachtoffer werd vermoord of is overleden. Stolpersteine zijn gedenkstenen en nadrukkelijk geen grafstenen. Ze helpen ons om na te denken over het lot van slachtoffers rond en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze brengen hen opnieuw bijeen, als nagedachtenis aan de mensen die onder het nationaalsocialisme uit het leven werden weggerukt.

De problematiek rondom Joodse inwoners was in de gemeente Bunschoten gelukkig beperkt, maar uit het voorgaande blijkt dat het toch niet helemaal aan de gemeenschap voorbij is gegaan.

Oude Schans: Scheepswerf met botter, B. van Vlijmen (1940)

Mon, 31 Jan 2022 12:47:49 GMT

De scheepswerf is het meest vastgelegde plekje van Spakenburg. Dat is ook niet verwonderlijk want het is een schilderachtig stukje Spakenburg en extra bijzonder omdat de historie van de werf teruggaat tot 1750 en deze nog steeds in bedrijf is.
Op deze aquarel is er een afgetuigde botter op de helling afgebeeld en daarachter is de rode loods te zien.
Ten opzichte van 1940, toen het schilderij werd gemaakt is er niet veel veranderd.

Oude Haven: Havenmond van Spakenburg, F. von Rupprecht (1933)

Wed, 26 Jan 2022 12:54:22 GMT

Fransz von Rupprecht (1893-1939) schilderde de havenmond van Spakenburg. Aan de rechterkant is de oude bebouwing te zien; haveloze vissershuisjes die in de loop van de tijd zijn gerenoveerd. De houten beschoeiing tegen de huizen was een bescherming tegen hoogwater. Links een botter, de BU 40. In de verte aan de pier zijn twee vrouwen in klederdracht afgebeeld. Ook staat er een lang houten hekwerk . Dit was bedoeld om de ingang van de haven aan te geven.
Er werd nog volop gevist toen dit schilderij in 1933 werd gemaakt, alhoewel de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 het einde van de visserij op de binnenzee had ingeluid.

Havendijk: Maandag wasdag, J. Josseaud (rond 1900)

Tue, 18 Jan 2022 13:05:19 GMT

Op deze sfeervolle aquarel van Johannes Josseaud (1880-1935) is te zien hoe vrouwen aan de Havendijk op de was droogden ‘aan de lingt’ en de witte was op de bleek legden. Deze werkzaamheden werden alleen op maandag uitgevoerd want dan was het wasdag.
Vanaf 1960 heeft de Havendijk een heel ander aanzicht gekregen: de oorspronkelijke bebouwing werd gerenoveerd en gemoderniseerd.
De vissershaven werd een jachthaven.

Molenstraat: Gezicht op de molen, J. de Nooy (tussen 1915 en 1930

Sat, 15 Jan 2022 13:10:49 GMT

Korenmolen ‘De Hoop’ stond ter hoogte van Molenstraat 17. Nadat de molen in 1932 zijn functie verloor en van zijn wieken werd ontdaan raakte de molen in verval. Het restant werd in 1967 afgebroken.
Op deze aquarel is de situatie te zien van voor 1932, toen de molen nog volop in bedrijf was. Vandaag de dag herinnert alleen de straatnaam aan het bestaan van dit markante gebouw.
Sinds 2009 heeft Bunschoten weer een nieuwe molen, die in gebruik is. De nieuwe korenmolen is te vinden aan de Stadsweiden, op loopafstand van deze locatie.

Kolkplein: Stadsspui met Kolkplein, Roelof Koelewijn, 1985

Thu, 13 Jan 2022 13:12:44 GMT

Roeloef Koelewijn is een plaatselijk, hedendaags kunstschilder die veel schildert aan de hand van oude foto’s. Op dit schilderij uit 1985 heeft hij het Stadsspui vastgelegd zoals dit stukje Bunschoten er voor 1932 uitzag. Op deze plaats vinden we nu het Kolkplein.
Centraal op het schilderij de Nederlandse Hervormde kerk. Links staat een pand met grote ramen, de oude school. Deze school was tot 1930 in gebruik. Daarna werd er een nieuw pand in gebruik genomen; de Van Amerongenschool. Dit gebouw aan de Konigin Wilhelminastraat in de stijl van de Amsterdamse school staat momenteel leeg.

Schoolstraat: Nederlandse Hervormde Kerk, Klaas Zwaan, 1990

Wed, 12 Jan 2022 13:16:04 GMT

Het werk van Klaas Zwaan (1922-1998) is veelvuldig opgenomen in de collectie van Museum Spakenburg. Hij was een zeer productief, plaatselijk kunstschilder die veel dorpsgezichten schilderde. Op dit schilderij in wintertooi zien we de Nederlandse Hervormde Kerk van Bunschoten gezien vanaf de Schoolstraat. Hij vereeuwigde de situatie van omstreeks 1965, toen beide zijden van de straat nog vrijwel onbebouwd waren.

Woning Dorpsstraat 39, F. von Rupprecht, 1933

Mon, 10 Jan 2022 13:16:59 GMT

In 1933 schilderde Fransz von Rupprecht dit karakteristieke pand aan de Dorpsstraat 39-41 in Bunschoten, kort voordat dit huis werd afgebroken. Het pand werd ook wel 'het hoge huis' genoemd en had als laatste bewoner Meindert Pruijs (1845-1931).
Aan de Dorpsstraat zijn veel oude boerderijen vervangen door nieuwbouw, maar nog steeds zijn er een paar pareltjes te vinden zoals Dorpsstraat 5, 32, 64, 143 en 148. Deze panden hebben een monumentenstatus.

Stadsweiden: De stadsweiden van Bunschoten, R. Dahlman, 1990

Fri, 07 Jan 2022 13:18:01 GMT

Deze lieflijke aquarel toont de stadsweiden van Bunschoten en geeft het agrarische karakter van dit deel van de gemeente weer. De naam ‘Stadsweiden’ herinnert aan de tijd dat Bunschoten stadsrechten bezat. Wanneer de stadsrechten door de bisschop van Utrecht zijn verleend is niet exact bekend, maar het moet 1336 en 1355 geweest zijn. In 1428 raakte de stad in verval.
De stadsweiden waren bedoelt voor uitbreiding van de stad. Verder dan de aanleg van een paar straten is het niet gekomen.

Kon. Wilhelminastraat: Gezicht op Spakenburg, J.H.B. Koekoek, 1890

Wed, 05 Jan 2022 13:19:09 GMT

Dit werk van Jan Koekkoek (1840-1912) is een van de topstukken uit de collectie en toont de modderweg ‘ongerweges’ richting Spakenburg met links korenmolen ‘De Hoop’.
Bunschoten en Spakenburg waren toen nog niet door bebouwing verbonden; tussen de dorpen waren enkel weilanden en een gracht die ook voor het vervoer belangrijk was aangezien de weg bij slecht weer veranderde in een slecht begaanbare modderweg.

Kerkstraat 20: Noorderkerk, J. Duijst, 1932

Tue, 04 Jan 2022 13:20:32 GMT

Van oorsprong kende Bunschoten-Spakenburg geen kunstschilders. Eén van de weinige inwoners die zich hier wel mee bezig hield was visserman Jan Duijst, alias Jan de Dromer. Hij schilderde zonder perspectief in een naïeve stijl het vissers- en dorpsleven. Op dit schilderij is de Noorderkerk tijdens de kerkgang op zondag te zien. De kerk werd in 1878 gebouwd en de gevel is vandaag de dag nog vrijwel hetzelfde als toen. Wel is de bebouwing eromheen verandert.

Water wordt licht

Mon, 03 Jan 2022 10:49:00 GMT

Foto

Bij het pompstation aan de Eemdijk staat dit kunstwerk op het voorterrein. Het speelt in op het functioneren van het pompstation. Een verticale lichtkrant laat cijfers van blauw licht zien als een verwijzing naar de reinheid van het water. De cijfers verwijzen naar de meterstanden van het pompstation. Na verloop van tijd veranderen de cijfers in pixels die als een blauwe waterval langzaam uit de lichtkrant vloeien. Vervolgens komen de cijfers weer terug waarmee de oneindigheid van de waterstroom in het pompstation wordt verbeeld. Ontworpen en gerealiseerd door de kunstenaars Stansfield/Hooykaas.

Botterbank

Sun, 02 Jan 2022 13:56:34 GMT

De vorm van de bank is gebaseerd op de doorsnede van een botter boven de waterlijn. De moderne uitstraling is bereikt door de strakke vormgeving en de materiaalkeuze (rvs). Meerdere personen kunnen plaatsnemen op de bank, waardoor de Botterbank uitnodigt om wat langer op het plein te verblijven.

De bank verwijst enerzijds naar het historische verleden en anderzijds naar de tegenwoordige tijd, waarin Bunschoten-Spakenburg zich manifesteert als moderne en ondernemende gemeenschap.

Het kunstwerk is geplaatst op het winkelplein van Spakenburg en is op woensdag 2 december 2009 onthuld. Naast een mooie blikvanger functioneert de Botterbank ook als rustpunt op het plein en verbindt het de nieuwe wijk met het oude centrum.

Het kunstwerk is ontworpen en gemaakt door Kees Verwey.

Spui: Gezicht op de sluis van Spakenburg, J.C. Greive, 1860

Sat, 01 Jan 2022 13:21:34 GMT

Johan Conrad Greive maakte rond 1860 dit schilderij van de Spakenburger Gracht, met centraal de dijkskamer met seinpaal. De seinpaal was bedoeld om de vissers op zee tekens te kunnen geven. Bijvoorbeeld dat er slecht weer op komst was. Dan werd een stormbal gehesen. Op de achtergrond schilderde hij de bottervloot in de haven. Op de voorgrond zie je kubbootjes die als bijboot bij de botters fungeerden.
In 1949 werd de havenkolk tussen het gemaal en de haven gedempt en werd de sluis gesloopt. Het Spui werd het bruisende middelpunt van Spakenburg met ruimte voor horeca, de zaterdagmarkt en evenementen.

Grenspaal

Tue, 21 Dec 2021 14:52:28 GMT

Oorspronkelijke grenspaal

Bij het opstellen van het kadaster tussen 1822 en 1832 stonden er aan de zuidgrens van de gemeente Bunschoten vier betonnen grenspalen. Die stonden van oost naar west op bepaalde punten. Een op de dijk langs de Laak bij de grens met de gemeenten Nijkerk en Duist (later Hoogland). Een volgende op een van de vele hoeken die de Bisschopsweg vroeger maakte en die nu midden in een weiland zou staan. Een punt waar de grenzen van Bunschoten, Baarn en Duist bijeen kwamen. De laatste twee tenslotte op de grens met Baarn op de Veldendijk en bij de Eem. In de loop van de tijd zijn alle vier palen verdwenen.

Het Centrum voor Erfgoed & Cultuur heeft het initiatief genomen om dit historisch erfgoed terug te plaatsen. Dit in samenwerking en met financiële steun van het Waterschap Veluwe en Vallei en Stuimer Metalworks. Er zijn twee palen gemaakt waarvan er een op de dijk met de grens met Baarn is geplaatst en een in de Watersteeg bij Museum Spakenburg. In die steeg staan ook een zogenaamde ‘Mussertpaal’ die aangaf welke wegen van de provincie waren en een grenspaal van de Grebbelinie.

De grenspalen die nu zijn gereconstrueerd, zijn vergelijkbaar met de palen die er in 1822 stonden. Het is een vierkante paal met afgeronde hoeken. Aan de bovenkant van de paal is een ijzeren vierkant aangebracht. De voorkant van de paal wordt gesierd door het wapen van het Hoogheemraadschap van de Bunschoter Veen en Veldendijk. Later is dit wapen gevoerd door het Waterschap Beoosten de Eem en Waterschap De Eem. Door de vele samenvoegingen van waterschappen is dit wapen nu in onbruik geraakt. Overigens is het wel vreemd dat op de palen die de grenzen van de gemeente aanduiden, het wapen van het waterschap staat. Daarvoor is geen verklaring te geven.

Visrokerij Muijs

Mon, 20 Dec 2021 13:35:13 GMT

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de ontwikkelingen in de visverwerking in Spakenburg in een stroomversnelling. Visgroothandels kregen behoefte aan een flinke rokerij. De ontwikkeling werd door de gemeente enigszins gestuurd door grond op de ingepolderde Oostmaat in erfpacht uit te geven. Daar werden twee grote rokerijen gebouwd terwijl ook aan het einde van de Weikamp en aan de Huijgenlaan grote rokerijen en gebouwen voor visverwerking ontstonden. Rokerijen met soms 61 wel twaalf hangen zodat grote hoeveelheden vis tegelijk konden worden gerookt. Vooral makreel werd in enorme hoeveelheden gerookt. De rokerijen op de Oostmaat waren uniek in die zin dat deze vorm van rokerijen elders nergens voorkwam. Ze ontstonden uit praktisch oogpunt. Aan de ene kant een werkplaats om de verse vis te ontvangen en te bewerken, in het midden de rookhangen en aan de andere kant een ruimte om de gerookte vis in te pakken en gereed te maken voor aflevering aan klanten. De verschillende rokerijen die in die tijd zijn gebouwd, zijn inmiddels allemaal gesloopt waardoor voor Spakenburg karakteristieke gebouwen helaas verdwenen.

In de rokerij van Jan Muijs NV was een gevelsteen ingemetseld met daarop een vis en de tekst Vishandel Fa Jan Muijs. De originele gevelsteen is bewaard gebleven en heeft een plaats gevonden in Museum Spakenburg. In een gebouw tegenover de plaats waar ooit de rokerij stond, is een replica met een verklarend tekstbord geplaatst.

De Bonte Poort

Wed, 08 Sep 2021 14:32:57 GMT

In de Erfgoedspecial die kort voor het ‘Coronatijdperk’ werd onder meer verwoord dat het Centrum voor Erfgoed & Cultuur een vraagbaak wil zijn voor alle inwoners en instellingen die vragen hebben op het gebied van cultureel erfgoed. Dat kunnen heel specifieke vragen zijn, maar ook vragen die van algemeen belang zijn. Iedereen kan een vraag bij het centrum neerleggen. Onlangs verscheen een twitter bericht in De Bunschoter of het nou Bonte Poort was of Bontepoort. Een vraag die een uitgebreid antwoord verdient.

Afgaande op de oudste vermeldingen, heeft de naam Bontepoort de voorkeur. Maar een schrijfwijze is vaak discutabel en niet als goed of fout te benoemen. Want ook Bonte Poort komt wel voor. Wat interessanter is, is de betekenis van die naam. Die is, net als zoveel straatnamen, redelijk onbekend.

In het blad Tempo Expres dat eind jaren 1979 verscheen, werd de naam toegelicht. Volgens een geïnterviewde bewoner van het buurtschapje was de verklaring als volgt.

‘Vroeger hield men in de buurtschap veel bonte kippen, zogenaamde leghorns. Deze kippen zaten in een grote schuur en waren voor een deel bestemd voor de verkoop. Werden er wat kippen opgehaald, dan moesten ze uit de grote koppel worden gevangen en dat was in die grote schuur niet te doen. Daarom was een vanghok gemaakt waar een aantal kippen in werd gedreven en zo konden ze beter worden gevangen. Zo’n hok werd een poort genoemd omdat het model smal en van boven half rond was. Zo kwam men aan de naam Bonte Poort.’

Een leuk verhaal en het kan waar zijn, maar de naam is veel ouder en heeft een andere betekenis.

In het boek De Gelderse zeepolder Arkemheen van W. J. Hagoort wordt een andere verklaring gegeven voor de naam Bontepoort. Het was bij het opstellen van het kadaster in 1832 de naam van een kadastrale sectie en is afgeleid van de naam van een buurtschap. De naam van de buurtschap is op zijn beurt afgeleid van een boerderij die al in 1675 in oude stukken wordt genoemd.

De naam van deze buurtschap is ontleend aan het tolhuis de Bontepoort. Dit tolhuis was tevens een herberg. ‘Bonte’ is een veel voorkomend bijvoeglijk naamwoord bij herbergen. ‘Bont’ is in dat verband overdrachtelijk gebruikt en heeft betrekking op personen die in de herberg verbleven en verschillend zijn in geslacht, stand en gezindheid. De basis ‘poort’ dat wil zeggen een toegang of een doorgang, is wellicht gegeven vanwege het feit dat het tolhuis aan de Laak lag. De Laak was een grens en om die te mogen passeren op deze plaats, moest tol worden betaald.

Het torentje van Amerongen

Wed, 08 Sep 2021 14:32:56 GMT

Ongetwijfeld leven er onder de lezers vragen over de historie en het erfgoed in de gemeente Bunschoten waar niet direct een antwoord op is te vinden. Daarvoor kan iedereen terecht bij het Centrum voor Erfgoed & Cultuur. Onlangs werd de naam ‘Bontepoort’ verklaard. In dezelfde tijd kwam de vraag of het torentje op de basisschool van Amerongen een betekenis heeft.

Het eerlijke antwoord daarop is negatief. Het heeft geen bijzondere betekenis. Maar dat is niet het hele verhaal. Er is wel iets over te vertellen. De architect van wat begon als de K. van Amerongenschool, was architect Taeke Sikma uit Amersfoort. In Amersfoort werkte hij soms samen met de architect B.W. Plooy. Ze waren aanhangers van de zogenaamde Amsterdamse school. Een stroming in de Nederlandse bouw- en sierkunst die vanaf 1916 opgang maakte en wordt gekenmerkt door uitbundige versieringen en materiaalgebruik. Vooral is er ook aandacht voor de ruimtelijke rol van de architectuur.

In 1928 werden door de architecten Plooy en Sikma twee schoolgebouwen gerealiseerd in Amersfoort. Een in de wijk Kruiskamp en een in de wijk Berg-Zuid. Al of niet afgesproken, werd op de knik van elk schoolgebouw een torentje gerealiseerd. Daarmee gaven ze als het ware een visitekaartje af. Toen Sikma kort daarop de opdracht kreeg voor de bouw van een school in Bunschoten, projecteerde hij ook hier een torentje op de knik van het gebouw. Er zijn nog meer kenmerken die de verschillende schoolgebouwen gemeen hebben, maar het gaat te ver daarop in te gaan.

Het torentje geeft allure aan het schoolgebouw en een direct herkenningspunt. Aan de onderkant van het torentje is groot achtkantig glas in lood raam aangebracht waardoor licht in de onderliggende hal valt. Al is dat waarschijnlijk veel minder bekend dat het torentje op het dak.

Kortom, het torentje heeft geen speciale betekenis, maar is wel speciaal in die zin dat het een herkenningspunt en een identiteit geeft aan het gebouw.

De betekenis van de Kronkels

Wed, 08 Sep 2021 14:32:53 GMT

In de gemeente Bunschoten zijn verschillende namen in gebruik die heel vertrouwd klinken, maar die een interessante oorsprong hebben. Een voorbeeld daarvan is De Kronkels. Vooral bekend als de naam van een straat en van een industrieterrein. Een naam waarvan de oorsprong in een ver verleden ligt.

De oorsprong ligt al bij de ontginning van Eemland. De ontginning van het grondgebied in het zuidwesten van Bunschoten tegen de polder de Haar verliep niet langs een kaarsrechte lijn. Integendeel zelfs. Wat de reden daarvan is niet te achterhalen. Waarschijnlijk hebben natuurlijke omstandigheden als de aanwezigheid van een kreekje, een zandopduiking of iets dergelijks ervoor gezorgd dat er flinke bochten tussen de ontginningen ontstonden. Langs de randen van de ontginningen werd later de Bisschopsweg aangelegd en die kreeg daardoor ook een enorm bochtig verloop. Dat is pas eind jaren 1960 rechtgetrokken.

Ten noorden van de Bisschopsweg, tussen de huidige Gasthuisweg en Vinkenweg ontstond een soort ‘restontginning’. Een gebiedje tussen de ontginningen van Bunschoten, de Haar en de polder Eemland. In een oude akte van Eembrugge uit 1441 komt over de Bisschopsweg het zinnetje voor: ‘De Niewech ter Eme, waarvan het belendende land opstrekt aan de Krunckele’. Met die nieuwe weg wordt de Bisschopsweg bedoeld waarvan het eerste deel in die tijd liep tot aan de Kronkels. Daaruit volgt dat die naam al meer dan 600 jaar geleden werd gebruikt.

Op de bekende Polderkaart van Eemland uit 1666 staat de naam De Kronckels op die plaats. Na het rechttrekken van de Bisschopsweg in de jaren 1960 verdwenen de kronkels. In dezelfde tijd werd het industrieterrein ontwikkeld en was het een goede gedachte om de oude naam op deze wijze te behouden.

De weg in Eemdijk

Wed, 08 Sep 2021 14:32:51 GMT

Onlangs kwam er een vraag over het verloop van de weg in Eemdijk. Met name of de weg ten noorden van de bebouwde kom vroeger tegen de dijk aan heeft gelegen. Die vraag is niet zo moeilijk te beantwoorden. Oude topografische kaarten en luchtfoto’s, laten zien dat de weg vrijwel overal de dijk volgt. Het antwoord is dus bevestigend.

Maar er is veel meer over vertellen. In de eerste plaats is het vreemd dat de weg bijna overal onderaan de dijk ligt en niet er bovenop. Op andere plaatsen is het heel gebruikelijk dat de weg op de kruin van de dijk ligt. Op zich ook logisch want een weg onderaan de dijk heeft altijd last van regenwater dat uit de dijk loopt waardoor het een modderige situatie wordt. Al kan dat op de kruin van de dijk ook het geval zijn als er onvoldoende verharding is aangebracht. De situatie op de Oostdijk voordat daar midden jaren 1980 een fietspad werd aangelegd, is daar een voorbeeld van.

De vraag betrof met name net gedeelte ten noorden van de bebouwde kom van Eemdijk. Dat is net voor de afslag naar de Maatweg. Het valt op dat de dijk daar een flinke bocht maakt. Dat is te verklaren doordat daar in onheuglijke jaren, in ieder geval al voor 1666 een doorbraak heeft plaatsgevonden. Op die plaats ontstond een waai. Omdat het moeilijk was op die plaats de dijk te herstellen, werd hij er voor het gemak omheen gelegd. Dat is op meer plaatsen het geval. De betreffende waai is in de loop van de tijd dichtgegroeid of dichtgegooid tot deze rond ongeveer 1910 helemaal weg was. In die tijd is aan de oude oever van de waai nog de melkfabriek ‘Eemdijk’ in bedrijf geweest.

Bij de ruilverkaveling in de jaren 1950 is de weg door Eemdijk verbeterd. Niet door de bestaande weg op te knappen, maar door op veel plaatsen een nieuwe weg aan te leggen. De ligging van die weg is gemakkelijk te herkennen aan het rechte verloop. Het betekende dat een aantal panden met de voorgevel een stuk van de weg af kwamen te liggen. In een enkel geval was het zelfs zo dat de achterkant van een boerderij ineens vooraan de weg lag. Dat heeft lange tijd gezorgd voor een ‘rommelig’ aanzien van Eemdijk. Niet alleen aan de noordkant van Eemdijk werd de weg rechtgetrokken, ook aan de zuidkant vond dat plaats. Voor wie er oog voor heeft, is het historische verloop van de weg redelijk te volgen.

Buurten in Blokhuiswetering

Wed, 08 Sep 2021 14:32:50 GMT

Aan veel feiten en gegevens is een waaromvraag te hangen. Zo kwam bijvoorbeeld de vraag waarom in de wijk Blokhuiswetering eerst de buurt rond de Waterhoen en de Meerkoet is gebouwd en pas later de rest van de wijk. Terwijl het misschien logischer was om direct aansluitend aan Bikkersvaart te gaan bouwen. Een logische vraag waar een wat uitgebreider antwoord op is te geven.

In de eerste plaats over de naamgeving van de uitbreidingsplannen. In het begin van de jaren 1960 was duidelijk dat er buiten de toenmalige West- en Oostsingel moest worden gebouw om aan de behoefte aan woningen te kunnen voldoen. In eerste instantie werd aan de westkant van Spakenburg een wijk gepland. Eerst aangeduid als plan West of Westplan. Een naam die lange tijd in de volksmond werd gebruikt. In ambtelijke stukken was het plan inmiddels omgedoopt tot Broerswetering II. Broerswetering I was er ook: het gebied tussen de oude Westsingel en de Oude Schans-Spuistraat. Eigenlijk is deze naam voor de wijk nauwelijks bekend geworden.

In die tijd werd in een structuurplan van de gemeente aangegeven waar de toekomstige uitbreidingen van woonwijken en industrieterreinen moest plaatsvinden. In een brede schil aan beide zijden van de bestaande dorpskernen. De woonwijken kregen allemaal namen naar bestaande watergangen. Van oudsher waren er enkele oude watergangen zoals de Broerswetering, Bikkersvaart en de Coenraadswetering. Bij de ruilverkaveling begin jaren 1950 kwamen er verschillende watergangen bij waaronder de Blokhuiswetering en de Rengerswetering. De vijf woonwijken kregen de naam van een watergang. Industrieterrein De Kronkels kreeg een oude naam toebedeeld. Het bedrijfsterrein aan de Zuidwenk werd gewoon Zuidwenk genoemd. Al was het logischer geweest daar dan de oude naam Sytwendt of zoiets aan te geven.

Na de realsering van de wijken Broerswetering en Bikkersvaart was Blokhuiswetering aan de beurt. Maar wat eerst noodzakelijk was geworden, was de realisering van een nieuwe ontsluitingsweg aan de westkant. Het verkeer dat de nieuwe woonwijken met zich meebracht, reed voornamelijk via de steeds drukkere wordende Dorpsstraat. Een onhoudbare situatie. De aanleg van de nieuwe Westsingel kreeg prioriteit. Daarom werd in eerste instantie alleen de oostzijde van de nieuwe wijk Blokhuiswetering bouwrijp gemaakt. De aanleg van de Westsingel werd daardoor mogelijk.

De wijk Blokhuiswetering was in zeven buurten opgedeeld. De buurten 2, 4 en 6 aan de oostkant van de Westsingel en buurt 1, 3, 5 en 7 aan de andere kant. Buurt 1 was het puntje tussen de Bikkersvaart en de Bikkersweg dat voor bijzondere doeleinden werd bestemd. Dit stukje was eigenlijk een stuk van de wijk Bikkersvaart en is als Buurt 1 ook niet of nauwelijks bekend geworden.

De buurten 2 en 4 werden bestemd voor de bouw van vrijesectorwoningen. Een mooie locatie langs de oude stad Bunschoten. In Bikkersvaart was rond 1975 nog wel ruimte voor de bouw van deze woningen, maar geen ruimte meer voor huur- en koopwoningen. Die ruimte was er wel in Buurt 6 en die buurt werd daarvoor ook bestemd. Dat is de reden dat de buurt tussen de Blauwe Reiger en de Sint Nicolaasweg als eerste werd bebouwd.

Leeuwen in de Dorpsstraat

Wed, 08 Sep 2021 14:32:50 GMT

In onze openbare omgeving zijn er details waar je vele tientallen keren langs kunt komen, zonder dat het opvalt. Is het te gewoon dat we het niet zien? Dat kan een oorzaak zijn. Veelal is het een kwestie van kijken. Niet alleen op ooghoogte, maar ook wat verder omhoog. Een mooi voorbeeld is tegenwoordig te zien aan de Dorpsstraat. Bij het rijksmonument Dorpsstraat 36 zijn sinds dit voorjaar op de hoeken van het pand twee leeuwtjes geplaatst.

De leeuwtjes zijn niet zomaar een versiering. Het is een verwijzing naar het verleden van het pand. Lange tijd stonden er namelijk twee leeuwen op de hoeken. Het duidelijkste bewijs daarvan is een tekening van Jan Hoynck van Papendrecht uit 1888. Het is tegelijk ook de enige afbeelding die van de leeuwen bekend is. De leeuw uit 1888 lijkt een fors exemplaar dat een wapenschild in zijn klauwen houdt. Mogelijk heeft de tekenaar de leeuw wat groter gemaakt om het wapenschild duidelijker uit te beelden, maar zekerheid daarover bestaat niet. Dat is jammer, maar het is niet anders.

Bekend is wel dat de leeuwen rond de Tweede Wereldoorlog aan een of andere handelaar zijn verkocht. Blijkbaar hechtte de toenmalige eigenaar niet zo aan de aanwezigheid van de leeuwen en was een zakcentje welkom. Mogelijk zijn de leeuwen ergens in Groningen terecht gekomen, maar ook dat is onduidelijk.

De leeuwen die nu zijn geplaatst, zijn in vergelijking met de leeuw op de tekening bescheiden van omvang, maar ze houden ook een wapenschild vast. Bij gebrek aan duidelijkheid over de originele exemplaren is het in ieder geval een mooie verwijzing naar het verleden.

Het pand aan de Dorpsstraat 36 is na de Nederlandse Hervormde Kerk het oudste nog bestaande pand in Bunschoten. Het is rond 1610 gebouwd en daarmee waarschijnlijk een van de eerste huizen die van baksteen werden gebouwd. In de loop van de tijd is het een aantal keren gerestaureerd. Bij de restauratie in de jaren 1954/1955 kreeg het haar huidige aanzien.

Het initiatief van de eigenaar om de leeuwen te plaatsen als herinnering aan het verleden, verdient zeker waardering. Aan zijn vraag om hieraan aandacht te schenken is bij deze voldaan.

De eerste steen van Eemlandia

Wed, 08 Sep 2021 14:32:49 GMT

Onlangs werd in de Bunschoter een foto geplaatst die was gemaakt bij het inmetselen van de gedenksteen in Eemlandia. Dat leverde de vraag op hoe het kon dat de gedenksteen op de foto links in de gevel was geplaatst terwijl die tegenwoordig links naar de deur zit. Een goeie vraag die simpel is te beantwoorden, maar waar toch een heel verhaal achter zit.

Op de betreffende foto poseert de voorzitter van het bestuur van Eemlandia, Zeger van Twillert, trots bij de zojuist door hem geplaatste gedenksteen. Dat was op 30 juli 1918. Kijkend naar de foto, valt het op dat de indeling van de gevel ook heel anders is dan de huidige situatie. Namelijk enkele smalle hoge kozijnen aan weerszijden van de ingang waar nu breed kozijnen aanwezig zijn. Deze situatie is, voor zover bekend, alleen te zien op deze foto en op het briefhoofd dat Eemlandia altijd heeft gevoerd. Op alle andere foto’s is de gedenksteen direct naast de deur te zien en is ook de gevelindeling zoals die nu nog altijd is.

De verklaring daarvoor is eenvoudig. In 1928 brandde de fabriek af en behalve de schoorsteen en de paardenstal, was er van het gebouw niet veel meer over. Het geheel moest worden herbouwd en dat is grotendeels in dezelfde stijl gebeurd. Alleen maakte men van de gelegenheid gebruik om de fabriek groter terug te bouwen. Dat wil zeggen dat de fabriek aan de voorkant vier meter in de richting van de Veenestraat werd uitgebreid. Het plan voor de herbouw werd niet door de oorspronkelijke architect S.F. Hoekstra gemaakt, maar door de plaatselijke architect Hendrik Dekkers. Die gaf de fabriek aan de voorkant een heel ander gezicht. Hij plaatste ook de gedenksteen direct naast de hoofdingang. Naar het waarom kan alleen maar worden geraden. Maar dat is de reden dat de gedenksteen nu op een andere plaats. Overigens ook bijzonder dat van de fabriek zoals die tot 1928 bestond, nooit een foto is gemaakt. Althans dat er (nog ?) nooit een foto van bekend is geworden.

De gedenksteen

De fraai vormgegeven gedenksteen vermeld de namen van de bestuursleden, de directeur, de architect en de aannemer. Letterlijk is de tekst:

‘De eerste steen gelegd den 30 Juli 1918 door den voorzitter

Z. van TWILLERT Kz voorz.

P. POORT secr.

J. van de GEEST penningm.

H. van TWILLERT Az

Z. van TWILLERT Az

W. POORT

J. ter BEEK Pz

W. BEEKHUIS Az

M. NAGEL Hz

TJ. HOOGKAMP Dir

S.F. HOEKSTRA Architect

Gebouwd door Firma H. DEKKERS.

Straatnamen in Rengerswetering

Wed, 08 Sep 2021 14:32:48 GMT

Enige tijd geleden werd voor nog aan te leggen wegen in de wijk Rengerswetering een aantal nieuwe straatnamen vastgesteld. Daarbij werd opnieuw een keuze gemaakt uit het historische namengoed zoals dat vroeger in (de omgeving van) deze wijk werd gebruikt. Namen die soms al eeuwen geleden zijn ontstaan en in de loop van de tijd in het vergeetboek zijn geraakt. Met name door ruilverkavelingen en tijdsverloop. Dat is jammer want die namen zeggen vaak iets over het gebruik van de grond, de eigenaar, de gesteldheid enzovoorts.

In het verleden zijn enkele straten in het uitbreidingsplan Broerswetering genoemd naar veldnamen. De Vrachter, Goudoever, Oude Gest, Van Westrhenen, Schipperskamp en Heemstedesingel zijn daar voorbeelden van. Maar ook Kostverloren, Kolkkamp en Weikamp zijn van oorsprong veldnamen.

De straatnamen in Rengerswetering zijn steeds afgeleid van oude namen. Wel met een toevoeging als kamp of land om daarmee een soort van eenheid te creëren. Dat betekent dat de oude namen iets zijn aangepast. Soms is het ook moeilijk een veldnaam goed te gebruiken. Het land met het Blaauwe Hek bijvoorbeeld. De naam is te lang en de schrijfwijze is niet van deze tijd. Een vereiste is immers dat straatnamen kort zijn en vooral duidelijk uit te spreken en te schrijven. Namen in dialect zijn om die reden minder gewenst.

In de afgelopen jaren zijn al verschillende namen gegeven. Bunschoter Veenkamp bijvoorbeeld. De polders aan de oostkant werden sinds mensenheugenis Bunschoten te Veen genoemd. Dat geldt ook voor het Oosterpolderpad. Naast Bunschoter te Veen werd het later de Oosterpolder. Smitkamp is afgeleid van Mijnheer Smit. Waarschijnlijk naar een eigenaar net zoals Hartmanskamp en Huurdemanskamp. Een mooi voorbeeld van het gebruik van de grond is Tabakskamp. Vroeger werd in Nederland veel tabak geteeld. Ook op het nabij gelegen Hoogland en gelet op deze veldnaam, ook in deze omgeving. Morgenkamp verwijst naar de grootte. Een morgen was ongeveer 9.000 m2 afhankelijk van de streek in de Nederland. Meestal was het een stuk grond dat in een morgen met de zeis gemaaid kon worden. Voorste en Achterstekamp, evenals Dwarskamp verwijzen naar de ligging.

Op het zogenaamde vierde eiland wordt het achtervoegsel ‘land’ gebruikt. Dat zijn de namen Boterland, Schoenmakersland, Broekland, Bosland. De oorspronkelijke namen zijn de Boterkamp, Het Bosch of ‘t Bosch, De Schoenmaker of Sjoemaker en Het Broek. Een verklaring voor deze namen is niet met zekerheid te geven, maar ze zijn in ieder geval een verwijzing naar het verleden. De schoenmaker verwijst naar het beroep van de eigenaar. ’t Bosch naar een van de laatste weilanden waar nog bomen stonden. In oude tijden was het hele gebied boomrijk. Het broek verwijst naar laaggelegen land. Voor het Boterland is niet direct een verklaring te geven. Gissingen zijn mogelijk, Het kan bijvoorbeeld zijn dat het verwijst naar een goede kwaliteit grasland. Maar dat is een aanname en niet op feiten gebaseerd. In ieder geval kwam de naam in dit gebied voor.

De nieuwe straatnamen, waarover ook het Centrum is geraadpleegd, leggen weer een stuk historie vast. Zo gaat achter een eenvoudige straatnaam, soms een hele geschiedenis schuil.

Nummers van Vissersschepen

Wed, 08 Sep 2021 14:32:47 GMT

Het is voor veel mensen een leuke hobby om in de familiegeschiedenis te duiken. Niet alleen het opmaken van een stamboom, maar ook het zoeken naar andere informatie. Het is niet zo vreemd dat dan ook de botter van een verre voorouder in beeld komt. Vaak is er in de familie niet veel meer over bewaard gebleven dan het nummer. Dat is belangrijk want zonder nummer wordt het moeilijk, zeker als de eigenaar ook nog Koelewijn of De Graaf als naam had.

Onlangs kwamen er zo kort na elkaar twee vragen over een nummer en of er meer van bekend was van de botter. Gelukkig waren de nummers bekend. Het waren de nummers BU 175 en BU 127. Dat maakt het zoeken een stuk gemakkelijker.

Het nummeren van vissersschepen vond plaats nadat in 1882 de landen rondom de Noordzee hadden afgesproken dat er visserijnummers moesten komen om de schepen te kunnen identificeren. Dat vond vanaf 1883 plaats. In 1911 werd de Zuiderzee tot kustwater verklaard en moesten alle Zuiderzeevissers zich opnieuw laten registeren. Vanaf dat jaar werden nummers van schepen die niet meer bestonden, opnieuw uitgegeven. Na de afsluiting van de Zuiderzee hoefden de IJsselmeervissers geen nummer meer te voeren omdat het IJsselmeer binnenwater was. Dat zorgde voor een onherkenbaarheid van de schepen waardoor nog voor 1940 werd bepaald dat ook vissers op het IJsselmeer een nummer moesten hebben. Het betekende dat ruim vijf jaar na 1932 niets werd geregistreerd.

Het voorgaande betekent dat niet van alle schepen de gegevens zijn te achterhalen. En ook dat een nummer eigenaren uit verschillende families kan hebben gehad. Als de gegevens wel compleet zijn, is de levensloop van een schip redelijk te achterhalen.

Zo konden van de BU 175 al snel wat gegevens worden doorgegeven. Het schip werd in 1934 naar Harderwijk verkocht en werd daar als visserschip ingezet. De naam van de nieuwe eigenaar, Foppen, was wel bekend, maar niet het nummer waaronder werd gevist. Gelukkig is er in Harderwijk iemand die zich in de nummers heeft verdiept. Die wilde het uitzoeken, maar stuitte op het probleem dat er 19 vissers van die naam waren. Gelukkig kon hij achterhalen dat het de HK 136 moest zijn. In 1953 werd de botter naar Kampen verkocht en het werd het de KP 152. Een paar jaar later, in 1958 kan het zijn dat de Harderwijker zijn botter weer terugkocht. Dat is niet helemaal zeker. Het kan ook zijn dat de botter in dat jaar in de pleziervaart terecht is gekomen. Dan houdt het meestal op want veelal waren de schepen na een paar jaar te slecht om mee te varen en verdwenen ze uit zicht door sloop of wat dan ook.

De geschiedenis van de BU 127 is een bijzonder verhaal. In 1916 was het schip eigendom van de scheepswerf. Omdat bij de watersnood de botter van J. van Diermen onherstelbaar werd beschadigd, nam hij de BU 127 over. Daarvoor had hij de BU 68, maar om welke reden dan ook bleef hij het nummer BU 127 voeren. Niet duidelijk is ook wanneer Van Diermen is gestopt. Dat is halverwege de jaren 1930 waarin geen gegevens werden bijgehouden. In 1942 duikt het nummer weer op, maar het is niet na te gaan of het de botter was waarop Van Diermen voer. Waarschijnlijk niet want later komen we het schip tegen in de pleziervaart waarbij Van Diermen als vorige eigenaar wordt genoemd. In 1946 is de BU 127 verkocht naar Harderwijk en werd het de HK 26 waarna er nog drie jaar mee is gevist. Daarna is het ook in de pleziervaart terecht gekomen. Er bleek dus wel wat te vinden, maar door het niet bijhouden van de registratie in de jaren 1930, is er geen volledige zekerheid te geven.

Het voorgaande maakt wel duidelijk dat over de historie van botters vaak wel het een en ander is te vinden.

Naar nummers van botters wordt regelmatig gezocht zoals uit het voorgaande blijkt. Er is ook nog een serie nummers waar minder naar wordt gezocht en dat zijn de nummers van melkbussen. Die zijn gemakkelijk te achterhalen voor zover ze door Eemlandia werden uitgegeven. Later kwamen er ook nummers van de Volnij. Het achterhalen daarvan is wat moeilijker.

Een klooster in Bunschoten

Wed, 08 Sep 2021 14:30:43 GMT

Een tijd geleden kwam er een vraag over waar het Catharina klooster had gestaan. Degene die de vraag stelde was benieuwd naar wat voor klooster het was, tot welke orde het behoorde en wanneer het verdween. De vraag ontstond naar aanleiding van een opmerking dat er een archiefstuk uit 1300 is, waar gesproken wordt van de vestiging van een vrouwenklooster in Bunschoten. Vragen die ontstonden nadat op google was gezocht naar een klooster in Bunschoten en die verwezen naar een paar zinnetjes. Zinnetjes die dus alleen maar vragen opriepen. Maar wat is er nu echt waar.

Sint Nicolaashoofd

Feit is dat er al decennia geruchten zijn over een klooster in Bunschoten. Een klooster dat gestaan zou hebben in de polder ten noorden van het Sint Nicolaashoofd. Waarop die geruchten zijn gebaseerd, is niet te herleiden. Feit is wel dat ter plaatse de grond hoger lag omdat er een zandrug aan de oppervlakte kwam. In 1932 is die hoogte afgegraven om daarmee het kerkhof uit te breiden. Het was een werkverschaffingsproject waar de Bunschoter Bode aandacht aan schonk. Terloops wordt gemeld dat een paar doodshoofden en wat beenderen zijn gevonden. Helaas was dit geen reden nader onderzoek te doen. Maar misschien was dit ene zinnetje de basis voor de geruchten. Om die reden is in 1991 in dit gebied een archeologisch onderzoek verricht. Een intensief booronderzoek wees uit dat er in ieder geval geen fundamenten in de grond bewaard zijn gebleven. In de niet verstoorde ondergrond werden geen scherven gevonden. Er werden alleen bakstenen uit de nieuwe tijd gevonden. De enige conclusie die op basis van het onderzoek getrokken kon worden was dat als er ooit een klooster heeft gestaan, het grondig is opgeruimd.

Vergadering

Maar is dit dan de hele verklaring? Dat niet. In oude geschriften over Bunschoten is sprake van een religieus gezelschap. Zoals bijvoorbeeld is beschreven in de ‘Beknopte beschrijving der provincie van Utrecht’ uit 1799. Daarin staat dat in Roomse tijden er te Bunschoten een Vergadering was van Geestelijke maagden. Bij het woord ‘Vergadering’ moeten we denken aan een soort orde of gezelschap dat op grond van vrijwilligheid, naar bepaalde regels leefde. Ze onthielden zich van allerlei geneugten van het leven en zagen in vroomheid het levensdoel. De pastoor van Bunschoten had ze onder hun hoede, was de biechtvader, zag toe op hun leven en stond ze met raad en daad bij. Die Vergadering was in het jaar 1542 naar Amersfoort vertrokken.

Het is de vraag of dat jaartal correct is. In ‘Bruit van d’Eem’ een boekwerk over de geschiedenis van Amersfoort, staat dat de stad in 1422 werd verrijkt met een nieuw convent, namelijk van Sint Barbara. Een convent dat tot dat jaar in Bunschoten stond. Ze gingen daar wonen in wat kleine huisjes nabij de Zuidsingel. De zusters uit Bunschoten werden aangeduid als de zusters van Sint Geertruides. In een akte uit 1423 geeft de Bisschop van Utrecht hen toestemming om hun huis met toebehoren over te brengen naar de stad Amersfoort en er een nieuw huis, gewijd aan de H. Johannes, evangelist, en de H. Barbara, te betrekken. Ze verhuisden omdat ze in Bunschoten onvoldoende bescherming kregen.

Convent

Er is wellicht nog een naam die aan de Vergadering herinnert. Tussen de Rengersweg en de Groeneweg lag/ligt een perceel grond dat de naam Het Convent droeg. Het kan zijn dat het eigendom was van de Vergadering. Bij de opstelling van het kadaster in 1832 was dit perceel eigendom van de stad Amersfoort. Is het ooit door de stad overgenomen van de zusters van Geertruid? Dat is niet duidelijk, maar het is niet ondenkbaar.

Een convent heeft meerdere betekenissen als bijvoorbeeld een klooster, een vergadering of een gemeenschappelijke woning. Een gemeenschappelijke woning was ook wel een begijnhof die in de nabijheid van een kapel of kerk stond, al of niet omgeven door een muur. In die gemeenschappelijke woning woonden arme of bejaarde personen dan wel alleenstaande begijnen. Dat vrouwen die continu gebeden prevelden.

Zeker is dat die vergadering een woning heeft gehad. In Bunschoten zouden we dat moeten zoeken in de nabijheid van de huidige Sint Catharinakerk. Op oude foto’s is te zien dat de tuin van de pastorie aan de noordkant is afgezet met een flinke zware muur waarvan een klein deel nog steeds aanwezig is. Is dat een restant van de Vergadering van Geestelijke Maagden? Het is alleen maar gissen.

Kortom, er is ooit in Bunschoten iets geweest dat met een klooster is te vergelijken, maar het hoe en wat is en blijft waarschijnlijk in de nevelen van de historie verborgen.

Oude namen in Bunschoten-Stad

Wed, 08 Sep 2021 14:30:41 GMT

Soms komen bij het Centrum voor Erfgoed & Cultuur vragen binnen, die niet zomaar of soms helemaal te beantwoorden zijn. Zo’n vraag betreft bijvoorbeeld wat de betekenis is van de naam ‘Riezekater’. Een vraag waar het antwoord niet op is te geven. Wat de Riezekater is, is gemakkelijker te beantwoorden. Dat is of was de buitenste rand van de oostelijke stadsweiden. Een laag gelegen strook grond die in het vroegste begin van de stad Bunschoten waarschijnlijk een onderdeel was van de Stadsgracht rond de stad. De Riezekater liep vanaf de plaats waar nu de Zuiderkerk staat, tot aan de Dorpsstraat bij de Veenestraat. Het was slecht land.

Het woord is te splitsen in ‘rieze’ en ‘kater’. Als dat dialect is, kan het gelezen worden als rijzen. Kater is wellicht bedoeld als een beroerde of vervelende situatie. Dat lost niet veel op want van deze combinatie is, zonder een ruime fantasie, niet veel te maken. En met fantaseren of iets proberen uit te leggen, doen we de geschiedenis meestal geen recht.

Andere namen

In de stad Bunschoten komen meer namen voor die soms wel en soms niet zijn te verklaren. Aan de westkant van de stadsweiden lagen oorspronkelijk ook twee stroken grond langs de gracht. Die hadden Het Grafje of Grafien als naam. De oud-Nederlandse woorden graav of grave(n), hadden sloot, of gracht als betekenis. Dat kan er op wijzen dat deze stroken ooit deel uitmaakten van de stadsgracht. Dat ligt voor de hand als de gracht ooit breder was.

Op de plaats waar nu het oostelijke deel van de Schoolstraat loopt, lag een perceel grond met een kromming erin. Dat terrein ging als de Kromme Wouter door het leven. Een perceel tegen de huidige De Kleine Pol aan was de Beulskamp. Een plaats waar terechtstellingen plaatsvonden. Hier kan wellicht een galg hebben gestaan.

Enkele percelen in de westelijke stadsweiden hadden ook een naam: de Houthof, de Hoge hof, de Frankenhof, Botermarkt en Oostindiën. Voor de eerste drie kan gemakkelijk een betekenis worden bedacht. Bij Botermarkt wordt automatisch gedacht aan een markt voor boter. Maar of die er ooit echt is geweest? Het blijven raadsels net zoals de naam Oostindiën. Een naam die is gegeven aan het driehoekige stuk grond tegenover de molen.

Een laatste en gemakkelijker te verklaren naam is ‘de Lage Hof’. Later ook Kostverloren genoemd. Dat is het oostelijke deel van de gedempte Bunschoter haven. Begrijpelijk lag dat laag en was de moeite om daar de kost te verdienen bij voorbaat gaat mislukken.

Waarde van veldnamen

De meeste veldnamen is in de vergetelheid geraakt. Door de uitbreiding van de dorpskernen, de ruilverkavelingen en de vermindering van landbouwactiviteiten verloren steeds meer veldnamen hun functie. Het is niet vreemd dat daardoor, zelfs bij ingewijden, de huidige kennis van veldnamen vaak beperkt blijft tot de namen die op de kadasterkaarten staan. Maar dat aantal is maar een fractie van de veldnamen die ooit in zwang waren. In de kadastrale atlas van Bunschoten zijn tientallen namen vastgelegd.

Gelukkig zijn in de uitbreidingsplannen Broerswetering en Rengerswetering veel van die oude namen als straatnaam gebruikt. Zo blijven ze bewaard en krijgen een waardevolle nieuwe functie. Ze geven iets eigens weer van onze gemeenschap en hebben daarmee meer waarde dan bijvoorbeeld om maar wat te noemen een Chopinstraat.

Namen in relatie tot de Zuiderzee

Wed, 08 Sep 2021 14:30:40 GMT

Het komt voor dat er ineens verschillende vragen komen die op de een of andere manier een relatie met elkaar hebben. Zoals bijvoorbeeld de herkomst van de straatnaam Oude Bocht en Ark in de polder Arkemheen. Namen die met elkaar gemeen hebben dat ze een relatie hebben met de Zuiderzee.

De Oude Bocht

Tegenwoordig is de Oude Bocht vooral bekend als straatnaam. De oorsprong van de naam is te vinden de Zuiderzee. Het was een aanduiding van een deel van de kuststrook aan de oostkant van Spakenburg. Net als De Pinne en De Hârdegheid. De Hârdegheid en de Oude Bocht lagen redelijk dicht aan de kust. De Pinne iets verder de zee in. De Pinne was een gebied met boomstronken en dus niet zo fijn om met een kuilnet te vissen.

Er zijn nog andere namen die een relatie hebben met de Zuiderzee. De namen van de hofjes ten westen van de Zuiderzeelaan, verwijzen naar ondiepten of gebieden in de Zuiderzee. Dat zijn de namen Geldersman, Harderwijker Bank, Hoornse Hop, Enkhuizer Zand, Medemblikker Span, Wieringer Vlaak. Dat zijn niet de enige namen die op de Zuiderzee in gebruik waren. Er was bijvoorbeeld ook nog de Val van Urk, de Nagel en de Knar.

Landmerken

De schippers op de Zuiderzee gebruikten ter oriëntering bepaalde punten op de wal als herkenningspunt. Dit waren gemakkelijk herkenbare hoge gebouwen op de wal als kerktorens en molens. Door die punten op een lijn te brengen, wist men waar men zich ongeveer op de Zuiderzee bevond. Op die manier onthield men ook plaatsen waar ze gingen vissen.

Een voorbeeld daarvan is de lijn Ark en de toren van Nijkerk. Zag je dat vanaf het water in een lijn, dan had je op de Zuiderzee/IJsselmeer een diepte van een meter of vier vijf waar goed in gevist kon worden. En zo waren er meer zoals de Bunschoter toren rond en Amersfoort aan Bunschoten.

Ark

Ark is een verdwenen nederzetting ten noorden van Nijkerk. De naam wordt als Archi al genoemd in een akte uit 855. In de loop van de tijd werd de naam verbasterd tot Erke, (H)erca en tot slot Ark. Archi is te verklaren als een nederzetting bij een dam, sluis of waterkering. Waarschijnlijk lag deze nederzetting ongeveer vier kilometer ten noorden van Nijkerk in wat later de Zuiderzee werd. Al voor het jaar 1400 is deze nederzetting verdwenen. Met het inklinken van de bodem en de stijging van de zeespiegel werd Ark door de golven van de Zuiderzee verzwolgen. In Zuidelijk Flevoland zijn restanten van Ark aangetroffen. Naast vuurstenen en een stenen bijl werden ook potscherven en een Arker kogelpot gevonden uit de tweede helft 13e eeuw.

Dat de naam in latere eeuwen nog voorkomt komt omdat deze van toepassing werd op bewoning aan de Zeedijk. Bebouwing die na 1800 nauwelijks meer aanwezig was. Tegenwoordig leeft de naam nog voort in boerderijnamen als Grote Ark en Kleine Ark aan de Arkerweg en samengevoegd in Arkemheen en Arkervaart.

Dat Ark werd verzwolgen door de zee is een van de beide mogelijke verklaringen voor de herkomst van de naam Nijkerk. Nijkerk werd in dialect uitgesproken als Niekark, hetgeen mogelijk een verbastering zou kunnen zijn van ‘Nieuw Ark’. De bewoners van Ark verhuisden destijds naar hoger gelegen gronden.

In 1356 verleende hertog Reinoud III van Gelre dijkrecht aan geërfden van Putten en Nijkerk om langs de Zuiderzee een tien kilometer lange dijk aan te leggen die Nijkerk tegen de Zuiderzee moest beschermen. De door de bedijking ontstane zeepolder kreeg de naam Arkemheen.

Grebbelinie

Sun, 08 Aug 2021 09:08:54 GMT

Contouren van de redoute nog goed te zien

De Grebbelinie is een oude waterlinie tussen Rhenen en Spakenburg die al in de 18e eeuw is aangelegd. Grote delen van de linie zijn inmiddels aangewezen als rijksmonument. In de Tweede Wereldoorlog deed de linie voor het laatst dienst. Eerst in 1940 als onderdeel van de hoofdverdediging tegen een vijandelijke inval van de Duitsers. Aan het eind van de oorlog werd de linie gebruikt door Duitsers om de opmars van de geallieerden tegen te houden.

De belangrijkste kracht ontleende de stelling aan het onder water zetten van dit gebied. Aan de voet van de Grebbeberg kon bij de Grebbesluis water uit de Nederrijn worden ingelaten. Om te voorkomen dat het water ongecontroleerd zou wegstromen naar het noorden, de Zuiderzee in, werden op diverse plaatsen in de linie dwarskaden aangelegd. De gebieden tussen deze kaden werden kommen genoemd. In totaal waren er elf kommen. Het grondgebied van de gemeente Bunschoten, viel helemaal in de 11e of Bunschoter kom.

In de gemeente Bunschoten was de linie in vredestijd vrijwel onzichtbaar. Pas als de dreiging serieus werd, werden de polders rond de bebouwde kommen onder water gezet. In vredestijd is daar uiteraard niets van te zien.

De dijk langs de Zuiderzee kon niet onder water worden gezet en vandaar dat langs deze dijk versterkingen werden aangelegd in de vorm van batterijen en later versperringen.

Tijdens de mobilisatieperiode in 1939 en 1940 werden er langs verschillende toegangswegen naar Bunschoten en Spakenburg, stellingen aangelegd. Inmiddels zijn deze allemaal weer verdwenen. Alleen de versperringen op de Oostdijk zijn bewaard gebleven.

Versterkingen

De dijk langs de linie vormde een zwakke schakel in de linie. Om die reden waren er in Spakenburg extra verdedigingswerken nodig.

Rond 1785 werden die werken gerealiseerd. In een proces verbaal dat in 1847 werd opgemaakt van de eigendomsgrenzen van de militaire gronden die behoorden tot de Grebbelinie, blijkt dat op dat moment de volgende werken aanwezig waren:

• De batterij bewesten de haven

• De redoute

• De geavanceerde (vooruitgeschoven) batterijen

- de geavanceerde batterij voor de bogt en

- de geavanceerde batterij in de bogt.

Een batterij was een plaats waar geschut, zeg maar kanonnen, konden worden opgesteld. De batterij aan de westkant van de haven bestond uit een wal, een schans, waarachter het geschut werd opgesteld. Militairen konden zich daar veilig achter ‘verschansen’. Die batterijen lagen ook aan de oostzijde van de haven en het ligt voor de hand dat daar dan kanonnen hebben gestaan.

De redoute

De redoute stond op de plaats waar nu de Nieuwe Schans ligt. Die redoute was een soort van uitkijkpost waardoor er een vrij uitzicht was over de dijk. Troepen die naar Spakenburg wilden marcheren, liepen zo al snel in de kijker en konden vanaf de batterijen onder vuur worden genomen. Al heeft dat in de praktijk waarschijnlijk nooit plaatsgevonden.

Om de redoute lag een brede gracht en het rijk had zich verplicht om deze watergang in een behoorlijke staat van onderhoud te houden. De redoute zelf was meer rechthoekig en de gracht eromheen meer vierkant met ronde hoeken.

Het klinkt allemaal wel heel indrukwekkend, maar dat viel eigenlijk mee. Alleen voor het Spakenburg dat in die tijd maar enkele honderden inwoners telde en daarmee gering van omvang was, waren het naar verhouding grote werken. Ook bijzondere werken in het plaatsje waar rond de haven alleen wat huizen en boerderijen stonden.

Tot het jaar 1909 had de redoute de status van vestingwerk. In dat jaar kocht de gemeente van de Staat der Nederlanden en kwam een einde aan de status van vestingwerk. De redoute had een oppervlakte van 15.240 m2. Voor een bedrag van fl 3.100,-- ging de eigendom over. Aan de transactie werd de voorwaarde verbonden dat het terrein binnen tien jaar tot vast land moest worden opgehoogd, terwijl binnen twee jaar een gedeelte geschikt moest worden gemaakt voor de bouw van twintig of meer woningen voor arbeiders of vissers. De kosten van een twintigtal woningen, die kort daarop op initiatief van de gemeente gebouwd gingen worden, werden geraamd op fl 27.200,-- ofwel fl 1.360,-- per woning. In euro’s is dat maar ongeveer € 600,--. Het heeft een kleine twintig jaar geduurd voordat de hele wijk was volgebouwd.

Ook de sluis in de Oude Haven was een onderdeel van de Grebbelinie. Via de sluis kon water worden ingelaten en ook worden afgevoerd. Dat kon met het gemaal dat ooit op het Spuiplein stond. Om te voorkomen dat de Duitsers met het gemaal het water konden wegpompen, is het in mei 1940 door het Nederlandse leger opgeblazen. Het is vervolgens hersteld, maar het was aanleiding om de waterhuishouding van het gebied te herzien. De eeuwenoude sluis werd daarbij overbodig en gesloopt. In 2011 is een reconstructie van de sluis gemaakt waarmee de Grebbelinie weer wat meer zichtbaar is geworden.

In het Museumcafé van Museum Spakenburg is een informatiepunt over de Grebbelinie aanwezig.

Meer informatie over de Grebbelinie is te lezen in het boek: De Bunschoter kom, de Grebbelinie in de gemeente Bunschoten. Verkrijgbaar in Museum Spakenburg.

De poort in de Dorpsstraat

Fri, 30 Jul 2021 14:26:08 GMT

Enige tijd geleden werd in een ingezonden stuk in de Bunschoter de suggestie gedaan om bij de reconstructie van de Dorpsstraat, de poort weer te herstellen. Korte tijd later werd in een gesprek met het Centrum voor Erfgoed & Cultuur gevraagd of eens aandacht aan deze poort kon worden geschonken. Een vraag waar bij deze aan wordt voldaan.

In 1977 werden bij rioleringswerkzaamheden in de Dorpsstraat restanten van de oude stadspoorten ontdekt. Archeologen die die werkzaamheden begeleidden, vonden de resten op de kruising Dorpsstraat en Kostverloren en op de kruising Dorpsstraat en Burgwal.

De zuiderpoort vormde de zuidelijke doorgang door de omwalling van Bunschoten. Direct naast de poort bestond de omwalling mogelijk uit twee evenwijdige muren met daartussen puin of aarde.

Dit is herleid uit vier forse oost-west lopende funderingen die ter hoogte van de Burgwal werden blootgelegd.

Drie daarvan bestonden uit gestapelde bakstenen, één uit gemetselde bakstenen.

De bakstenen lagen op het zand, dat in dit deel van Bunschoten vrij dicht aan de oppervlakte ligt. Buiten de poort lag de stadsgracht, hier mogelijk bestaand uit twee parallel gelegen grachten. Op de zuidelijke oever van de binnenste gracht werd een stenen fundering aangetroffen, waarschijnlijk het zuidelijke bruggenhoofd. Zestien meter zuidelijker werd nóg een gracht blootgelegd, even breed en diep als de eerste.

Onderin deze gracht lagen oost-west gerichte boomstammen op een rijtje. De meeste hadden een diameter van 20-25centimeter. Twee hele zware stammen hadden een diameter van bijna 50 centimeter. Hieruit blijkt dat er op dit punt een zware houten brug over de dubbele gracht lag.

Nadat de rioleringswerkzaamheden waren afgerond, moest de rijweg opnieuw worden bestraat. Besloten werd om de in kaart gebrachte resten in het straatwerk terug te laten komen. Met grijze kinderkopjes werden die resten in beeld gebracht. Een lovenswaardig initiatief. Maar voor een toevallige voorbijganger die niet wist van het hoe en waarom was en is de afwijkende bestrating een raadsel. Met een paar informatieborden is dat overigens heel gemakkelijk op te lossen.

Op basis van de gevonden funderingen is een reconstructie gemaakt van de situatie zoals die er rond 1425 uit kan hebben gezien. Of dit de waarheid benadert, is niet te zeggen. Maar het kan er zo hebben uitgezien met een ophaalbrug en een poortgebouw in twee verdiepingen. Een bijzondere entree van de stad Bunschoten.

Moeilijker is dat met het realiseren van een replica van het poortgebouw. Zoals het er stond, was de doorgang geschikt voor het verkeer van pakweg 600 jaar. Dat was qua omvang en gewicht kleiner en de huidige vervoermiddelen. Een exacte replica betekent dat de Dorpsstraat aan die kant voor vrijwel al het verkeer wordt afgesloten. Ongetwijfeld levert dat de nodige discussies op. Hopelijk wordt er in de nieuwe reconstructieplannen van de Dorpsstraat wel aan gedacht om het verleden ter plaatse van de twee historische locaties te visualiseren wat de afwijkende bestrating voor betekenis heeft.

De Oude Pol

Tue, 27 Jul 2021 14:43:29 GMT

Onlangs kwam de vraag waar de naam De Ouwe Pol vandaan komt en ook of er dan ergens een Nieuwe Pol is. Een begrijpelijke en interessante vraag, Alleen wel een vraag waar niet met 100% zekerheid een goed antwoord op is te geven. Maar er is wel wat over te vertellen.

Waar de Oude Pol ligt, is niet op kaarten vastgelegd zoals dat soms met andere benamingen het geval is. In zijn algemeenheid wordt de plaats waar de drie dijken samen komen, als de locatie gezien. Die drie dijken zijn de Veldendijk (het oude dijkje langs het Eemmeer), de Westdijk en de Eemdijk. Het ‘oude’ in de naam veronderstelt inderdaad dat er ook een nieuwere pol zou zijn. Maar het woord ‘oud’ hoeft niet altijd met ouderdom te maken te hebben. Het kan ook aangeven dat iets voormalig is, dat het nu niet meer bestaat. Dus dat er vroeger wel een pol was, maar nu niet meer.

In dat verband is het van belang te weten wat een ‘pol’ is. In het algemeen is dat te zien als een zandheuveltje of een kleine hoogte in het landschap. In lagergelegen gebieden vaak ook een gebiedje dat wat hoger ligt dan de omgeving. Door inklinking of afgraving kan die hoogte zijn verdwenen en werd het dus de ‘Ouwe Pol’. In die zin dat de pol er niet meer was.

Overigens is de Ouwe Pol niet de enige pol in de gemeente. Als straatnaam bestaat de Polstraat. Die naam is afgeleid van Janus z’n Pol. Dat was een stuk weiland op de hoek van de Molenstraat met de Talmastraat. Dat lag ook wat hoger en werd daarom al in de jaren 1920 bebouwd door de Woningbouwvereniging Het nut der gemeente. De Talmastraat heette aanvankelijk ook Janus Polstraat.

Verder is het buurtje aan het begin van de Veenestraat in de volksmond ook bekend als de Pol. Een naam die in het vergeetboek is geraakt. Al verwijst de straatnaam De Kleine Pol in principe ook nog naar de aanwezigheid van een hoogte. Niet voor niets werd deze locatie in 1901 gekozen voor de bouw van de stoomzuivelfabriek De Kleine Pol. Al roept het woord ‘kleine’ dan weer vraagtekens op. Wellicht was dat ter onderscheiding van de grotere Pol aan de Veenestraat.

Een mogelijke verklaring voor de naam kan ook zijn dat het vanuit zee gezien een zogenaamd landmerk was. Zoals bijvoorbeeld ook de Ouwe Bocht, de Hârdegheid, de Mullem of ’t Vlaok. Feit is wel dat het vanuit zee een herkenningspunt was.

De Frans Jacobsweg

Mon, 08 Mar 2021 14:25:45 GMT

Er zijn namen in de omgeving die een bekende klank hebben, maar waarvan de betekenis niet voor iedereen duidelijk is. De Frans Jacobsweg is zo’n naam. Een naam die een oude oorsprong heeft, maar de vraag opriep waar deze naam vandaan komt.

De naam van de Frans Jacobsweg is afgeleid van de Frans Jacobs Polder. Dat is duidelijk. Maar wie was nu eigenlijk Frans jacobs? Een van de grafstenen in de Nederlandse Hervormde Kerk draagt dezelfde naam, Het opschrift geeft in ieder geval wat aanknopingspunten. Frans Iacobs Hagen 1665 staat erop. Daaronder de letters: T.V.D.B.

De steen geeft naast antwoorden, ook vragen. Er blijkt uit dat zijn achternaam Hagen was. Maar wat betekenen de letters? Was het zijn vrouw, vriendin of huishoudster? Is er later iemand anders in het graf begraven? Er is geen naam te vinden wie het zou kunnen zijn.

Het jaartal 1665 geeft waarschijnlijk het jaar weer waarin hij is overleden. Dat is aannemelijk omdat uit het archief van het Hoogheemraadschap van de Bunschoter Veen- en Veldendijk blijkt, dat hij van 1660 tot 1665 hoogheemraad was. Dezelfde lijst geeft weer dat ene Frans Jacobsz., dus zonder Hagen, hoogheemraad was in 1628. Deze Frans wordt nog datzelfde jaar penningmeester van het Hoogheemraadschap. Dat bleef hij tot 1638. Was het dezelfde persoon? Het kan qua leeftijd en het lijkt ook waarschijnlijk.

Het archief geeft verder aan dat Frans Jacobsz collectioneur was. Dat was iemand die het zogenaamde Zeedijksgeld, zeg maar de waterschapslasten, moest innen en dat vervolgens moest afdragen aan de penningmeester.

Zijn deze activiteiten voldoende geweest om een polder naar hem te vernoemen? In de geschiedenis van het Hoogheemraadschap zijn er veel meer penningmeesters geweest en naar hen is geen polder vernoemd. Wellicht is er nog een andere reden voor geweest. Maar dat blijft verborgen in de nevelen van de historie.

Ligging

De Frans Jacobs Polder lag volgens de kaart van de Eemlandtsche Leege Landen van 1666, ongeveer tussen de Talmastraat en de Boompjes. En verder vanaf de Spakenburger gracht tot aan de Eemdijk. Ingeklemd tussen de Noorderpolder en de Bickerspolder.

De polder werd oorspronkelijk de ‘polder van Ghijs Sluymerssluis’ genoemd. Die naam was afkomstig van een sluis in de Eemdijk. Vaak werden die sluizen genoemd naar de persoon die erbij woonde. In 1649 wordt deze polder nog zo genoemd. Dat betekent dat de naam tussen 1649 en 1666 is gewijzigd.

In 1663 werd opdracht gegeven voor het maken van de polderkaart. Het kan zijn dat Frans Jacobs de vervaardiger van de kaart heeft voorzien van informatie. Hij wist immers precies van wie welk perceel was. Was de vermelding op de kaart de dank? Het kan zijn temeer daar Frans Jacobs in 1665 overleed en op dat moment de laatste werkzaamheden aan de kaart plaatsvonden. Maar dat zijn slechts veronderstellingen.

Feit is wel dat de Frans Jacobs Polder nooit een eigen waterschap is geworden zoals bij de Noorderpolder en de Bickerspolder wel het geval was.

Frans Jacobsweg

De Frans Jacobsweg is nog niet zo heel oud. Ze werd aangelegd in 1948 en sloot aan op de Huijgenlaan. Dwars door de polder die in die tijd met de aanleg van verschillende wegen werd ontsloten. Het is een nagenoeg rechte weg die alleen meebuigt met de kromming die in de percelen weiland zit.

De naam Frans Jacobsweg werd kort na de aanleg aan de weg toegekend. Een heel toepasselijke naam want de weg liep vrijwel in het midden van deze oude polder. In het spraakgebruik was het lange tijd de Huijgenlaan. Pas na de bouw van woningen aan het oostelijke deel van de weg, veranderde dat.

De Zangdweg

Sat, 06 Mar 2021 09:43:31 GMT

Moeilijk te zien: onder het reliëf ligt de Zangdweg

Onlangs kwam er een vraag of er vroeger door de polder een zandweg had gelopen. De man vroeg zich dit af omdat hij als kind wist dat er in de Jan Boonewetering een plek was waar je zo door de wetering kon lopen. Een vraag die gemakkelijk is te beantwoorden want een echte zandweg is er niet geweest. Maar dat is niet het hele verhaal. Volgens één van de eerste plaatselijke historici, Gijsbert Blokhuis, loopt er door de polder een lage zandrug, die de 'Zangdweg' werd genoemd. Een stuk land waar die 'weg' doorloopt, kreeg die naam.

Die ‘Zangdweg’ kruist de Jan Boonewetering. Die naam is in het vergeetboek geraakt. Het was een andere naam voor de Broerswetering. Die watergang liep ooit van de Spakenburger Gracht naar de Eemdijk. In de polder ligt die watergang er nog steeds, maar is niet of nauwelijks meer te herkennen. Het is nu een van de vele slootjes.

Uit een onderzoek van de Stichting RAAP, een stichting die archeologische gebieden in kaart brengt, blijkt dat er aan de westkant van Spakenburg een dekzandrug ligt. Die rug loopt van de Frans Jacobsweg, ongeveer in het midden van het gedeelte tussen de bebouwing en de Fokjesweg, in noordoostelijke richting. Dat is in de richting van het bungalowpark.

De zandrug is in het weiland vanaf de Frans Jacobsweg te ontdekken, maar dan moet je weten waar je moet kijken. Het valt nog het meest op in de weg zelf waar een hobbel in zit. In het weiland ernaast is te zien dat het langzaam oploopt waardoor het moeilijk is te schatten hoeveel het hoger ligt. Is het 10 centimeter, 20 of 30? Het is niet te bepalen maar een feit is dat dit de dekzandrug is.

Dekzandruggen

Maar wat is nu eigenlijk een dekzandrug? Daarvoor moeten we een eind terug in de tijd en wel naar het eind van het tijdvak dat het Saalien wordt genoemd. Volgens archeologen is dat vanaf meer dan 100.000 jaar geleden! In die tijd bedekte het Scandinavische landijs delen van Nederland. Het drong bovendien door langs de randen van laagten waarvan de Eemvallei en de Gelderse Vallei een voorbeeld zijn. Daarna komt er nog een laatste ijstijd, het Wechselien, waarin het landijs niet in Nederland komt. Die ijstijd was er ongeveer 12.000 tot 50.000 jaar voor Christus. Het kan natuurlijk een paar jaar schelen, maar aan zo'n tijd terug moeten we denken. In Nederland heerst er dan een koud klimaat waarin zich geen vegetatie kan ontwikkelen.

In die koude tijd wordt in deze omgeving een pakket dekzand afgezet dat in het westen minder dik is dan in het oosten. Dat komt door de heersende westelijke windrichting. Op een aantal plaatsen is het dekzand afgezet in de vorm van paraboolduinen. De 'armen' van die duinen zijn nu de dekzandruggen die vaak in het landschap herkenbaar zijn. Wie wel eens op de Hors op de zuidpunt van Texel is geweest, kan zich een klein beetje een voorstelling maken hoe het er hier in die tijd moet hebben uitgezien.

Na het Wechselien begint het tijdvak dat als Holoceen wordt aangemerkt. De temperatuur stijgt en er ontstaat tussen land en zee een zone die goed geschikt is voor veengroei. Het hele Zuiderzeegebied groeit in duizenden jaren dicht totdat zo rond 2300 voor Christus er sprake is van een groot veenmoeras. Dat veen wordt hier en daar bewoond en dan vooral op de dekzandruggen omdat deze droger zijn dan het veengebied.

Vuursteen

Vanuit een oogpunt van archeologie is een dekzandrug zeker interessant, maar je moet niet verwachten dat er interessante vondsten worden gedaan. Op de dekzandrug bij Spakenburg heeft in het verleden een archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Daaruit blijkt dat die dekzandrug plaatselijk wel een twee meter hoger ligt dan het zand dat elders onder het veen wordt aangetroffen. Bij die boringen werden bewerkte vuurstenen voorwerpen en resten van houtskool gevonden. Dat duidt er op dat er mensen hebben gewoond. Archeologen hebben dat gedateerd uit perioden die als het Mesolithicum of het Neolithicum worden aangeduid. Het eerste tijdvak is van ongeveer 8000 tot 4500 voor Christus en het andere aansluitend tot ongeveer 2000 voor Christus. Of om het even in een Bijbels perspectief te plaatsen, onze aartsvader Abraham leefde ongeveer 1850 jaar voor Christus. In diezelfde tijd waren er al mensen die in onze contreien hun kampementjes hadden opgeslagen op de dekzandruggen. Als we het zo bekijken, dan is Bunschoten geen 600 jaar oud, maar zeker 4.000 jaar!

De dekzandrug houdt overigens niet op bij de Frans Jacobsweg, maar loopt verder door. Helaas is ze niet overal te ontdekken. Wel is bij de Vaartweg, ter hoogte van het houten stalletje dat daar staat, een opduiking van die zandrug op te merken. Elders in de gemeente zijn er nog diverse gebieden die vanuit archeologisch oogpunt interessant zijn. Bijvoorbeeld ter hoogte van de Nijkerkerweg, langs de Rengerswetering en ook bij het Sint Nicolaashoofd. Over dat laatste gaan de meest vreemde geruchten en gedachten. Bij het onderzoek dat de RAAP in 1988 heeft gedaan, is er overigens niets bijzonders gevonden. Meer dan dat op deze plaats de dekzandrug boven komt, is er niet over deze locatie te zeggen.

Historie van de Eem

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Thu, 11 Jun 2020 12:17:56 GMT

De brug bij Eembrugge

In het midden van Eemland kronkelt de rivier de Eem vanaf de Koppelpoort in Amersfoort tot aan de uitmonding in het Eemmeer. Het is de rivier waar het gebied haar naam aan ontleent, maar het dromerige stroompje heeft niet het karakter van grote rivieren als de Rijn, Maas en Waal. Het is daar nauwelijks mee te vergelijken. De rivier vormt in Eemland de grens tussen enkele gemeenten. Voor het overige speelt de rivier een beperkte rol in Eemland. Op de meeste plaatsen leidt ze een onzichtbaar bestaan.

Ondanks het feit dat de rivier weinig spectaculair is, valt er heel veel over te verhalen. Niet zo verwonderlijk want het is een oude stroom. In het Aardrijkskundig Woordenboek dat in het midden van de 19 ^e eeuw verscheen, staat er over de Eem: ‘Zij komt voort, ten deele uit de Rhenensche Veenen, en ten deele uit de Veluwe, vloeijende door verscheidene beken en riviertjes bij de stad Amersfoort te zamen, van waar zij noordwaarts naar de Zuiderzee loopt, om zich, omtrent drie uren ver van de gezegde stad, daarin te ontlasten. Deze rivier wordt gerekend ouder te zijn dat de Zuiderzee zelve. Aangezien van de Eem en Eemstroom reeds gewag wordt gemaakt op het jaar 777, toen Karel de Groote aan de kerk van St. Martijn te Utrecht schonk en in eeuwigen eigendom overgaf Lusiduna of Leusden, in het land of vrijdom van Flehite op de Eem.’

Al in de 8 ^e eeuw was daarmee sprake van deze rivier. Natuurlijk was de stroom niet zo netjes gestroomlijnd als nu het geval is. Vooral in het noordelijk deel, vanaf Eembrugge, was het mogelijk een delta met vele kleinere stroompjes. Van de huidige Eem zijn de bochten op verschillende punten rechtgetrokken en damwanden zorgen ervoor dat ze in haar bedding blijft. Ondanks het rechttrekken van veel bochten, kronkelt de Eem nog altijd over lengte van bijna 19 kilometer door Eemland. Het water stroomt en dat duidt ook op de betekenis van het woord ‘Eem’. Dat betekent niets anders dan ‘het water’ of ‘lopend water’. Een toepasselijke naam, want de Eem voert veel water af. Water dat uit een stroomgebied komt van 92.000 ha. Het Valleikanaal bijvoorbeeld, dat bij Amersfoort in de Eem uitkomt, voert water af dat diep uit de Gelderse Vallei afkomstig is.

De vele kronkels in de rivier zorgden ervoor dat grotere vrachtschepen de rivier nauwelijks konden bevaren. De behoefte aan een beter bevaarbare rivier maakte het noodzakelijk de rivier te verbreden en te verdiepen. In de jaren 1930 en 1970 zijn er flinke bochten rechtgetrokken. In totaal werden er vijf grote bochten uit de rivier gehaald waardoor enkele ‘eilanden’ ontstonden.

In de tijd dat de Zuiderzee niet was afgesloten, werd het water bij Noordwester stormen nogal eens ver de Eem opgestuwd. Soms zoveel water dat de dijken daar niet tegen bestand waren en doorbraken. In de loop van de tijd ging het verschillende keren mis en de waaien aan de binnenkant van de dijk zijn de stille getuigen daarvan. Het omgekeerde kwam ook voor. In tijden van droogte en bij een langdurige zuidenwind, stond het water soms zo laag, dat de rivierbedding zo goed als droog viel.

Zoveel mensen als er dagelijks langs het ontstaan van de Eem komen bij de Koppelpoort in Amersfoort, zo weinig zijn dat er bij de monding van de rivier in het Eemmeer. Die monding is eigenlijk alleen over water goed te bereikbaar. In de 17 ^e eeuw was het een flink brede monding. Omdat er in die tijd vaak een zandplaat voor de monding ontstond, konden bij laag water de schepen de rivier niet meer opvaren. Om dit euvel op te lossen werd de rivier tussen twee dammen van ongeveer 300 meter lengte in zee geleid. De monding werd nu net zo breed als de rest van de rivier en het overige deel slibde langzaam maar zeker dicht.

Veerpont over de Eem

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Thu, 11 Jun 2020 12:15:45 GMT

Twee veerponten naast elkaar

Voorzover er in Eemdijk van een middelpunt kan worden gesproken, komt de omgeving van de pont daar het meest voor in aanmerking. Het veer ligt immers op een kruising van wegen en ongeveer in het midden van het uitgestrekte Eemdijk. De pont geeft gelegenheid om op een eenvoudige wijze aan de andere kant van de rivier te komen. Overal in Eemdijk merk je door de dijk de aanwezigheid van een rivier, maar de rivier zelf is nauwelijks te zien.

In de afgelopen eeuwen ontstonden op diverse verbindingen met vaartuigen. Soms in de vorm van een roeibootje, vaker met speciaal voor dat doel geconstrueerde vaartuigen. Langs de Eem hebben er zo verschillende veerdiensten bestaan. Op de veerpont in Eemdijk na, zijn ze in de loop van de tijd verdwenen.

Er zijn lange perioden geweest dat er bij Eemdijk op hetzelfde moment, twee veerdiensten tegelijk actief waren. Daarvan was sprake tussen ongeveer 1775 en 1920 en later tussen 1952 en 1958. De eerste keer lagen de veerdiensten een paar honderd meter uit elkaar. Een bij het Overvaren en een in de buurt van het Haventje waar de veerpont nu nog altijd ligt. De laatste keer lagen de veerponten slechts een tiental meters uit elkaar. Tenminste, aan de kant van Eemdijk. Aan de overkant meerden de ponten vrijwel naast elkaar af.

Een vreemde situatie die op een ongelukkige wijze was ontstaan. De bestaande veerdienst was in handen van een particulier, Peter Varenkamp. Hij zag er geen brood in om voor het zwaarder wordende verkeer, een nieuwe pont in de vaart te brengen. De gemeenten en waterschappen aan beide zijden van de Eem, besloten daarom dat zelf maar te doen. Zo ontstond de vreemde situatie dat vrijwel naast elkaar twee veerdiensten bestonden waarbij er voor een nauwelijks een boterham was te verdienen. De situatie duurde tot eind 1958 toen Varenkamp werd uitgekocht.

Sinds die tijd is er een veerpont die talloze malen heen en weer vaart tussen de ene kant en de overkant. Het eentonige ritme van veerdiensten in het algemeen, inspireerde de bekende Drs. P (Heinz Hermann Polzer) tot het schrijven van het lied ‘Heen en weer’. Het beschrijft in drie coupletten het dagelijkse werk van de veerman. Iemand die de hele dag niets anders doet dan heen en weer varen. Daarbij filosofeert hij over het feit dat de pont niet langer mag zijn dan de rivier breed is, dat de overkant daarginds is en deze kant heet zodra hij de rivier is overgestoken, en dat een ander de veerman was als hij het niet was geworden. Het geeft zo op een wat ironische wijze de dagelijkse realiteit van een beroep met weinig variatie weer.

Heen en weer

We zijn hier aan de oever van een machtige rivier

De andere oever is daarginds, en deze hier is hier

De oever waar we niet zijn noemen wij de overkant

Die wordt dan deze kant zodra we daar zijn aangeland

En dit heet dan de overkant, onthoudt u dat dus goed

Want dit is van belang als u oversteken moet

Dat zou nog best eens kunnen, want er is hier veel verkeer

En daarom vaar ik steeds maar vice versa heen en weer

Ik breng de mensen heen, ik breng anderen weer terug

Mijn pont is als het ware ongeveer een soort van brug

En als de pont zo lang was als de breedte van de stroom

Dat kon hij blijven liggen, zei me laatst een econoom

Maar dat zou dan weer lastig zijn voor het rivierverkeer

Zodoende is de pont dus kort en gaat hij heen en weer

Dan vaart hij uit, dan legt hij aan, dan hij steekt hij weer van wal

En ondertussen klinkt langs berg en dal mijn hoorngeschal

En als de pont dan weer zijn weg zoekt door het ruime sop

Dan komen er werktuiglijk gedachten bij me op

Zo denk ik dikwijls over het geheim van het bestaan

En dat ik op de wereld ben om heen en weer te gaan

Wij zien hier voor ons oog een onverbiddelijke wet

Want ik als ik niet de veerman was, dan was een ander het

En zulke bedenksels heb ik nu de hele dag

Soms met een zucht van weemoed, dan weer met een holle lach

De videoclip an het lied werd opgenomen bij de pont over de Eem. Het schijnt dat het voor liefhebbers van Drs. P nog altijd geldt als een soort van bedevaartsoord. De clip is tegenwoordig eenvoudig te bekijken door ‘heen en weer’ in te voeren op www.youtube.nl

De brug over de Eem

Thu, 11 Jun 2020 12:12:25 GMT

Dubbele ophaalbrug

De brug over de Eem is een belangrijke oeververbinding. De Eem verdeelde al sinds het ontstaan van Eemland het gebied in een westelijk en een oostelijk deel. Altijd was er een bootje nodig om aan de overkant te komen. Naarmate het verkeer tussen de beide delen van Eemland toenam, ontstond de behoefte aan een brug. Dat is in Eemland al vele eeuwen geleden.

Omstreeks 1100 is de ontginning van gronden langs de Eem begonnen. De ontginning vond plaats van zuid naar noord. Op een gegeven moment moeten de ontginners ergens een plaats hebben gevonden waar de rivier het meest eenvoudig kon worden over gestoken. Daar ontstond Ter Eem. Een dorpje dat de voorloper was van Eembrugge. Niet op de westelijke oever van de Eem, maar op de oostelijke oever. Daar werd ook het Huis ter Eem gebouwd, een versterkte woning van de bisschop van Utrecht. Al voor het jaar 1300 wordt over de rivier een brug gebouwd want dan heet het plaatsje niet langer Ter Eem, maar Emebrucge. Van de omvang van de toenmalige brug is niets bekend, maar dat is ongetwijfeld een bescheiden bruggetje geweest. Een brug die in de loop der tijd steeds is verbeterd en vergroot. Het werd een flinke houten brug compleet met een gedeelte dat opgehaald kon worden om grote schepen door te laten.

Rond 1840 werd de brug belangrijker voor het doorgaande verkeer omdat de Bisschopsweg na jarenlange verwaarlozing was opgeknapt en de gemeente Baarn aansluitend daarop de weg naar Baarn liet bestraten. Weer een zestig jaar laten moest de brug flink worden vernieuwd. De breedte om schepen door te laten was met ruim zes meter te smal. De brug bestond uit een brug van iets meer dan vijf meter en een soort van klep van ruim een meter. Het openen was een omslachtig werk want bij harde wind waren er wel vier personen voor nodig. Er moest een nieuwe brug komen met een doorvaartopening van zes meter. Dat kon in die tijd niet met een beweegbaar brugdek en dus kwamen er twee van vier meter. Het werd een stalen brug waarvan de kosten fl 24.000,-- bedroegen.

Eind jaren 1950 was de brug opnieuw aan vervanging toe. De nieuwe brug kwam iets zuidelijker te liggen. Bij die gelegenheid kwam de brug in handen van de provincie Utrecht. In 1961 werd de huidige brug in gebruik genomen. Kort voor die tijd was in december 1960 de brug door een baggermolen zodanig beschadigd, dat herstel niet meer zinvol was. Een triest einde voor een brug die nu als een industrieel monument zou worden gezien. In de loop van de jaren 1960 is de Bisschopsweg verlegd zodat deze rechtstreeks aansluit op de brug. Een fietsbrug naast de bestaande brug kwam er in 1980.

Verdwenen gemaal in Eemdijk

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Thu, 11 Jun 2020 12:08:20 GMT

Het gesloopte gemaal langs de Eem

Het stond een vijftig jaar lang op een vrij onopvallende plaats in Eemdijk: het gemaal. Een eenvoudig gebouw opgetrokken van baksteen en afgedekt met een rood pannendak. Het werd gebouwd vanwege een verandering van de waterstaatkundige situatie van de polders rond Bunschoten. Ironisch genoeg werd het door weer een verandering van die situatie overbodig en kort daarop gesloopt.

De aanleiding voor de bouw van het gemaal in Eemdijk lag in de inval van de Duitsers in mei 1940. Omdat Bunschoten deel uitmaakte van de Grebbelinie, waren de polders onder water gezet. Voorkomen moest worden dat de vijand het water kon wegmalen als ze onverhoopt de linie zouden innemen. Om die reden werd op 11 mei 1940 het gemaal op het Spuiplein opgeblazen. Na de capitulatie werd het gemaal provisorisch hersteld, maar tegelijkertijd werd een al langer bestaand plan om de waterhuishouding van de polders te verbeteren, uit de kast gehaald. De verbetering van de waterhuishouding ging onderdeel uitmaken van een ruilverkavelingsplan dat al een jaar later werd aangenomen. Vooruitlopend daarop, werden twee nieuwe gemalen gebouwd. Een gemaal kwam aan de Oostdijk en het andere aan de Eemdijk.

De keuze voor de locatie in Eemdijk werd ingegeven door de ligging van de Bikkersvaart. Deze watergang hoefde maar een klein stukje naar het zuiden te worden omgelegd om bij de plaats van het gemaal uit te komen. Voor dat gemaal lag een oude waai die overigens nog steeds in de vaart te herkennen is. In 1942 werd het gemaal gerealiseerd. Tussen de waai en het gemaal kwam een brug in het wegdek te liggen. Omdat het gemaal boven op de uitwatering werd gebouwd, was in aansluiting op die brug een soort betonnen duiker noodzakelijk. Een voor die tijd specialistisch werk dat werd uitgevoerd door de N.V. Vinkeveense Onderlinge Beton Industrie. In totaal voor een bedrag van fl 58.500,–. In euro’s is dat tegenwoordig € 26.500,--, maar uiteraard gerekend naar het prijspeil van die tijd. In het gemaal kwamen twee pompen die elk 63 m3 per minuut konden wegmalen. Bij elkaar is dat 126.000 liter per minuut. Vijftig jaar lang heeft het gemaal dienst gedaan en de hoeveelheid water die in die tijd is weggepompt moet nauwelijks in een getal uit te drukken zijn.

Het gemaal lag een beetje in het ‘centrum’ van Eemdijk en dus een plaats waar ’s avonds mensen bijeen kwamen om het wereldnieuws te bespreken. Het verhaal gaat dat daarbij ook een boer was die een varken als huisdier had. Zoals een ander een ommetje maakt met zijn hond, maakte die boer een rondje met zijn varken. Ongetwijfeld een komisch gezicht waarmee hij de nodige spot opwekte. Na verloop van tijd werd het gewoon en hoefde de boer niet meer bang te zijn om te worden bespot. Het was een gehoorzaam dier want het bleef trouw zitten zolang zijn baas aan de discussies deelnam.

Na een ‘diensttijd’ van een halve eeuw was het gemaal in een technisch verouderde staat komen te verkeren. Bij de laatste ruilverkaveling werd de waterstaatkundige situatie opnieuw onder de loep genomen en daaruit kwam naar voren dat het gemaal Eemdijk beter kon worden opgeheven en vervangen. Aan de Westdijk werd een nieuw gemaal gebouwd.

Door de bouw van het nieuwe gemaal, werd het gemaal in Eemdijk overbodig en werd gesloopt.

Behoud was moeilijk omdat door de staat van onderhoud er een bedrag van enkele tonnen nodig was. Samen met de moeilijkheid om een geschikte functie voor het gebouw te vinden, moest worden geconcludeerd dat het niet slopen aanzienlijke financiële consequenties had. Daarom werd toch maar ingestemd met de sloop. Kort daarop, in 1993, werd het gemaal en het bijbehorende woonhuis gesloopt.

Stadsweiden Bunschoten

Wed, 10 Jun 2020 14:41:30 GMT

Plattegrond in 1832

De stadsweiden liggen achter de erven van de bebouwing aan beide zijden van de Dorpsstraat. De oorsprong van de Stadsweiden gaat ver terug in de tijd. Nadat Bunschoten rond 1200 was ontstaan, kreeg de plaats voor 1355 stadsrechten van de bisschop van Utrecht. De bisschop besloot hiertoe omdat het grondgebied van Utrecht (destijds het Nedersticht) alleen hier aan de Zuiderzee grensde. Zodra Bunschoten stadsrechten kreeg, beveiligden de inwoners hun stad met een ‘borchwalle’ en een ‘stat grafte’. De boerderijen en woningen werden binnen deze ‘vesting’ gebouwd. De versterking bestond waarschijnlijk uit niet meer dan een aarden wal met daaromheen een moerassig gebied in de vorm van een gracht. Mogelijk was er ook sprake van een aarden omwalling met palissaden. Poorten gaven toegang tot de stad. In het straatwerk van de Dorpsstraat is zowel aan de noordzijde als aan de zuidzijde aangegeven waar deze hebben gelegen.
De bebouwing concentreerde zich langs de Dorpsstraat. Om de groei van de jonge stad te kunnen opvangen, werd tussen de Dorpsstraat en de grachten een soort van uitbreidingsplan aangelegd. Het bestond uit een patroon van vierkante stukken grond die werden omgeven door aarden wallen die als wegen dienst moesten gaan doen. Deze wallen sloten op zeven plaatsen aan op de Dorpsstraat. Via deze dwarsverbindingen was het uitbreidingsplan vanaf de Dorpsstraat toegankelijk.

Verwoesting
In het begin van de vijftiende eeuw raakte Bunschoten betrokken bij een oorlog tussen de bisschop van Utrecht en Philips de Goede, hertog van Bourgondië (waaronder Holland ressorteerde). Bunschoten koos de zijde van de hertog. Enkele jaren later, in 1428, sloten de bisschop en de hertog vrede. Daarna kreeg Bunschoten van de bisschop de rekening gepresenteerd. Het stadje werd verwoest en van de geplande uitbreidingen kwam in de eeuwen daarna niets terecht.
Eeuwenlang bleef Bunschoten een plaats met een agrarische achtergrond. Een stad met een middeleeuws uitbreidingsplan dat niet werd gerealiseerd. Al die eeuwen door bleef het blokvormige patroon aanwezig. Helaas werd het gebied meegenomen in de ruilverkaveling zoals die rond 1950 in de gemeente Bunschoten plaatsvond. De voor de agrarische bedrijven onhandige stukken grond die voor een deel alleen via de burgwalletjes waren te bereiken en veelal niet aansloten op de boerenerven langs de Dorpsstraat, werden op de schop genomen. De burgwalletjes werden gelijk gemaakt met de rest van het gebied, veel sloten werden gedempt en het overgebleven gebied werd verkaveld door het graven van nieuwe sloten.
De gracht tussen de erven en de weilanden raakte op een aantal plaatsen in onbruik en groeide dicht of werd juist gedempt.
Aan de oostkant werd een deel van de Stadsweiden alsnog bebouwd, maar niet volgens het middeleeuwse uitbreidingsplan. Er is gebouwd volgens een structuur die na de Tweede Wereldoorlog, in de zogenaamde Wederopbouwperiode, gebruikelijk was.
Kort na de tweede ‘verwoesting’ van de stad Bunschoten werd duidelijk hoe belangrijk het gebied was. Het werd door de minister aangewezen als een beschermd archeologisch monument.

Uniek gebied
Het gegeven dat de Stadsweiden in Bunschoten voor een belangrijk deel als archeologisch rijksmonument zijn aangewezen, geeft aan dat het een belangrijk historisch geografisch element in de gemeente.
In Nederland zijn geen andere voorbeelden bekend van een uitbreidingsplan dat in de middeleeuwen op stapel is gezet en dat vervolgens niet is gerealiseerd. Van veel steden zijn resten uit de agrarische fase van de geschiedenis verdwenen onder latere uitbreidingen. Voorbeelden zoals Bunschoten, waarbij de agrarische wortels van de stad in de vorm van onbebouwde Stadsweiden binnen de voormalige vestingwerken goed herkenbaar zijn, zijn er niet. Dat maakt de situatie in Bunschoten uniek.

Historische waarde
Deze unieke situatie van een stad met een niet gerealiseerde stadsaanleg die vervolgens als agrarisch gebied in stand is gebleven, maakt dat het gebied een grote historische waarde heeft. Afgezien van de archeologische waarde is een stuk binnenstedelijk poldergebied eveneens een zeldzaamheid aan het worden in ons land.
De Stadsweiden zijn groter dan alleen de weilanden die beschermd zijn. Beschermd zijn alleen die weilanden tussen Stadsspui, Stadsgracht en Burgwal. Bij de oorspronkelijke stadsuitleg horen niet alleen de Stadsweiden, maar ook de dwarsverbindingen naar de Dorpsstraat, de Stadsweiden aan de zuidzijde van de Burgwal en de oostzijde van de Dorpsstraat en de restanten van de stadspoorten in de Dorpsstraat.

De Eemvaart

Thu, 30 Jan 2020 09:59:19 GMT

De Eemvaart door Eemland

Onlangs kwam er een vraag of de kaart van de Eemvaart nog eens kon worden getoond. Dat is op zich geen probleem, maar het verhaal achter de kaart is net zo mooi als de kaart zelf. Dat grootse plan voorzag in de aanleg van een kanaal tussen de stad Utrecht en de Zuiderzee. Een waterweg die Utrecht een rechtstreekse verbinding door de eigen provincie moest geven met de Zuiderzee en van Utrecht een havenstad moest maken. Het plan voorzag erin dat de vaart bij Spakenburg uitmondde in de Zuiderzee waar een flinke haven was gepland. Een plan dat een plan is gebleven maar toch ongeveer tachtig jaar aan de orde is geweest.

De Eemvaart

Het rendement op dit bedrag moest komen uit tolheffing. Dit was gebruikelijk in de scheepvaart en bovendien zorgde de Eemvaart voor tijdwinst door de kortere afstand naar de Zuiderzee.

Compagnie van Commercie en Assurancie

De kaart geeft een heel brede vaart te zien waardoor het plan er aantrekkelijk uitzag. Dat was ook de bedoeling van de initiatiefnemers want men wilde het plan realiseren door aandelen uit te geven.

De kaart

De vaart liep precies langs de grenzen van wat we nu de Bunschoten-Stad noemen. Ook daar stonden geen gebouwen.

Een blik op de kaart leert dat de haven van Spakenburg helemaal werd vergraven. Die verdween als het ware in de nieuwe vaart.

Het plan bleef bij een plan. Daardoor heeft de gemeente Bunschoten en Eemland zich kunnen ontwikkelen zoals dat is gebeurd.

Herdenkingsplaquette Francis Delery

Fri, 19 Apr 2019 08:38:40 GMT

Francis Delery was een piloot van een straaljager die in de Maatpolder bij Eemdijk neerstortte. Dat was op 7 april 1945. Het vliegtuig werd compleet verpletterd en de piloot kwam om. Er waren geen mensen in de buurt in de stille polder want die hadden gemakkelijk geraakt kunnen worden door de brokstukken.

Francis Étienne Delery werd in 1915 was geboren in Paimpol in Bretagne in Frankrijk.

Hij begon zijn carrière in 1930 bij de Franse Marine en op 1 april 1937 haalt hij zijn vliegbrevet om piloot van een watervliegtuig te worden. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de overgave van Frankrijk, maakt hij in 1941 de oversteek naar Engeland. Daar sluit hij zich aan bij de Free French Forces. Deze eenheid maakte deel uit van de Britse Royal Air Force. Francis wordt ingedeeld in het 340th squadron en wordt een zeer ervaren gevechtsvlieger. Zijn missies beginnen vanaf Engelse vliegvelden en later vanaf het continent. In maart 1945 sneuvelen zeven van zijn kameraden in een hevige strijd. Zeven dagen voor het vertrek van zijn squadron uit Schijndel, komt hij zelf om het leven. Op dat moment heeft hij 113 vijandelijke missies gevlogen met een totaal van 1.168 vlieguren. Hij ontving drie hoge Franse onderscheidingen voor zijn bijdrage aan de bevrijding van Europa.

Hij was 30 jaar toen hij kwam te overlijden. Hij vloog in een Supermarine Spitfire van de Royal Air Force. Dat betekent dat hij in Engelse dienst was. Hij was opgestegen vanaf vliegbasis Schijndel met een onbekende missie. Mogelijk was hij bezig met een verkenningsvlucht. Boven het zwaar verdedigde Hilversum waar de Duitse Luftwaffe zijn hoofdkwartier had, wordt hij geraakt door Flak (Flugg Abwehr Kanone) luchtafweergeschut. Hij kan nog een tien kilometer doorvliegen maar crasht dan met een harde klap in een weiland nabij de Eem en was op slag dood.

Delery is eerst op de begraafplaats Memento Mori ter aarde besteld. Precies een jaar later is hij herbegraven naast de gesneuvelde militairen en leden van de Binnenlandse Strijdkrachten. In juli 1949 zijn de stoffelijke resten opgegraven en opnieuw begraven in Plounez in Frankrijk. Uit respect voor Francis Delery staat zijn steen nog steeds op zijn oorspronkelijke plaats op het Memento Mori.

Zijn steen is vrijwel gelijk als de andere zes stenen, met dit verschil dat in plaats van de Nederlandse leeuw er een vijfdelig blad van een esdoorn is uitgehouwen. Dat is in het Engels Maple Leaf en is het nationale symbool van Canada. Dat moet op een vergissing berusten.

Ter herinnering aan het omkomen van de Fransman Francis Delery op 7 april 1945 is op de Eemdijk nabij nummer 2 een plaquette geplaatst. Op deze plaquette is er ook aandacht voor het neerstorten van een ander vliegtuig ten westen van de rivier de Eem.

De afslagers in de visafslag

Wed, 19 Apr 2017 13:01:03 GMT

Wie waren de afslagers?

Onlangs werd via via de vraag gesteld wanneer Gerrit de Graaf directeur van de visafslag was. Niet zo’n moeilijke vraag want er is nooit een persoon met die naam directeur geweest. Maar wie waren er dan wel directeur van de visafslag?

Dat vereist eerst een korte terugblik op de visafslag zelf. De eerste visafslag werd opgericht in 1903. Dat was een Naamloze Vennootschap met de naam De Spakenburger vischafslag. Het probleem bij die afslag was dat de vissers niet konden worden verplicht om hun vis via de afslag te verkopen. Het bedrijf leed daardoor verlies en hield in 1906 op te bestaan. Directeur van deze afslag was Julianus de Graaf.

Maar het gegeven dat de eerste afslag geen succes werd, wilde niet zeggen dat er geen behoefte aan was. Een kleine tien jaar werden verzoeken aan de gemeente gedaan om een gemeentelijke visafslag op te richten. Dat leverde direct de nodige brieven op die het oprichten helemaal niet nodig vonden. Dat vertraagde de besluitvorming waardoor er pas in 1919 een gemeentelijke visafslag kwam. Directeur van die visafslag, werd opnieuw Julianus de Graaf. Hij bleef dat tot medio 1941. Het eerste jaar bedroeg zijn salaris fl 1.200,--, maar een jaar later werd het al verhoogd tot fl 1.600,--. De afslager verdiende het eerste jaar fl 624,--, maar het jaar daarop fl 900,--.

Verordening

In de Verordening op den afslag van visch in de gemeente Bunschoten die na de oprichting van de afslag werd vastgesteld, zijn enkele artikelen gewijd aan het personeel van de afslag. Volgens deze verordening bestond het personeel uit een Directeur-boekhouder en een Afslager. De directeur stond aan het hoofd en was belast met de regeling van de verkoop, het ontvangen en uitbetalen van gelden en de administratie. De afslager was belast met het afslaan en wegen van de vis en de verdere werkzaamheden bij de verkoop die voor een goede gang van zaken noodzakelijk was. De benoeming van de directeur vond op voordracht van B en W plaats door de raad. De raad stelde ook een instructie voor de directeur vast.

Nieuwe directeuren

Nadat Julianus de Graaf in 1941 met pensioen ging, werd de Enkhuizer B. Bijl benoemd als directeur. Die bleef dat tot 1946. Daarna werd de zoon van de eerste afslager: Gijsbert de Graaf afslager. Met ingang van 1 september 1968 ging hij met pensioen. Daarna bleef hij nog tot 1975 directeur in tijdelijke dienst. Begrijpelijk want er werd steeds minder vis afgeslagen en de verwachting was dat het binnen afzienbare tijd afgelopen zou zijn.

Het bleek toch nog langer te duren en zo kreeg in 1975 Arian Koelewijn, die op dat moment ook havenmeester was, het beheer over de afslag. Hij bleef dat tot 1986 toen de afslag definitief ophield te bestaan.

Gevallenen zonder grafsteen in Bunschoten

info@monumentenbunschoten.nl (Arie ter Beek) — Sat, 18 Mar 2000 15:48:12 GMT

Geboren of afkomstig uit de gemeente Bunschoten

Als gevolg van oorlogshandelingen zijn elders in Nederland of in de wereld mensen omgekomen die in Bunschoten zijn geboren of woonden en waarvan in de gemeente geen gedenkplaats aanwezig is. Hun namen en gegevens zijn op deze pagina opgenomen.

Op 31 maart 1943 In Rotterdam:
de broertjes Dirk ter Haar (7 jaar) en Willem ter Haar (10 jaar)

Het bombardement op Rotterdam in mei 1940 is een van de historische gebeurtenissen die in het collectieve geheugen zijn gegrift. Een belangrijke gebeurtenis omdat het leidde tot de capitulatie van het Nederlandse leger tegen de Duitsers.

Dat er in de jaren van de Tweede Wereldoorlog meer bombardementen op Rotterdam plaatsvonden, is niet echt bekend. In totaal heeft Rotterdam daarna 102 luchtaanvallen te verduren gehad. Bij deze aanvallen, uitgevoerd door de geallieerde luchtmacht kwamen in totaal 837 burgers om het leven, waarbij het bombardement van 31 maart 1943 het hevigste was. Bij dat bombardement kwamen twee broertjes om die in Bunschoten waren geboren.

Die slachtoffers waren Willem en Dirk ter Haar, respectievelijk 10 en 7 jaar oud, kinderen van Gijsbert ter Haar en Rijntje de Graaf. Willem werd geboren in 1932 en Dirk in 1936. In 1936 woonde het gezin in Amsterdam, maar voor de bevalling was zijn moeder naar haar geboorteplaats gekomen. Gijsbert was, omdat er in zijn geboorteplaats geen geschikt werk was te vinden, verzeild geraakt in de binnenvaart. Aanvankelijk woonde het gezin aan boord van een schip, maar toen de oorlog uitbrak kon dat om de een of andere reden niet meer. Ze betrokken in februari 1942 een woning in Rotterdam. Een woning in de wijk Spangen in de buurt van het industriegebied nabij de Keilehaven en de Merwehaven.

Voor de bezetters was de haven belangrijk. Om de Duitsers te treffen, probeerden de geallieerden de haveninstallaties te vernietigen. Dat kon alleen met bombardementen vanuit de lucht. Zoals dat ook het geval was op 31 maart 1943. Wat er gebeurde is onder meer uitgebreid beschreven in het dagblad NRC dat kort daarna verscheen:
‘Rookende puinhoopen uitgebrande huizen, onbegaanbare straten, totale verwoesting, - dat is het beeld van een Rotterdamsche stadswijk na het bezoek van Engelsche vliegers. Een volksbuurt, dicht bewoond, bestaande uit hooge huizen met groote gezinnen, is ten slachtoffer gevallen aan een zinneloos bombardement.

Om ongeveer half twee loeiden de sirenes en na korten tijd verschenen eskaders vliegtuigen boven de stad, die hun bommen zonder erbarmen over de burgerbevolking uitstrooiden. Talrijke woonhuizen kregen voltreffers, andere werden in lichterlaaie gezet. De ellende was onbeschrijfelijk. Rook en stofwolken hingen nu, waar even tevoren nog alles rustig en vreedzaam was. Oogenblikkelijk kwamen politie, brandweer en luchtbeschermingsdiensten in actie en binnen korten tijd kon het goed georganiseerde opruimingswerk een aanvang nemen. Vooral de brandweer stond voor een uiterst moeilijke taak. Op sommige plaatsen brandden meerdere panden in één straat. Uit de ramen, die door de exploisies waren verbrijzeld, woeien gordijnen, die door rondvliegende vonken vlam vatten. Zoo sloeg het vuur over van pand tot pand, van blok tot blok.

De Nederlandsche brandweer, op uitmuntende wijze bijgestaan door de Duitsche brandweer werkte uren lang op volle toeren en gistermorgen vroeg kon men eindelijk zeggen, het vuur geheel onder de knie te hebben.

Ook de Geneeskundige Dienst werkte onder hoogspanning. Met eigen auto's reed men de doden en gewonden naar de ziekenhuizen. Het bleek, toen men de droeve balans opmaakte, dat ruim 180 personen waren gedood, terwijl voorts ruim 400 personen in de ziekenhuizen werden verbonden; van hen waren 250 zoo zwaar gewond, dat zij ter verpleging moesten worden opgenomen. Talrijke andere gewonden werden op straat door dokters en verpleegsters en bij de hulpposten behandeld.

De getroffen huizen waren gedeeltelijk van vier verdiepingen en werden in hoofdzaak bewoond door gezinnen met veel kinderen, waardoor het groot aantal dakloozen is te verklaren. Gelukkig heeft zich geen paniek voorgedaan. Deskundige hulp was zoo spoedig aanwezig, dat de bevolking zich wist te beheerschen en de uittocht uit de stad, die den heelen

middag en avond heeft voortgeduurd, had dan ook een ordelijk verloop. Heele families trokken te voet of in wagens of karren, de schamele bezittingen die zij hadden weten te redden met zich voerend als een triest beeld van namelooze ellende de stad uit naar familie of bekenden elders. Talrijke woningen, die gevaar liepen in te storten of door het vuur te worden aangetast, werden in allerijl ontruimd en met gerequireerde auto’s werd het huisraad zoo snel mogelijk naar elders vervoerd.’

Onder de slachtoffers waren ook Willem en Dirk ter Haar. Moeder Rijntje was op die dag thuis met twee van haar zoons en de pasgeboren Klaasje. Wat er gebeurde heeft ze later vaak verteld aan haar andere kinderen, zoals aan Willy (van Klingeren-)ter Haar die na de oorlog werd geboren.

Het was een heldere en stralende dag. Zo helder dat ze de vele vliegtuigen hoog in de lucht als zilveren vogels zag komen aanvliegen. Maar plotseling begon alles te bonken en trillen. Ze riep nog naar haar jongens om bij haar te komen, maar die doken in de ruimte onder de trap. Zelf sloeg ze als in een reflex haar arm om haar dochtertje dat ze vast had. En daarna weet ze even niets meer!

Ze kwam pas later bij door het gehuil van haar dochtertje. Dat zat helemaal onder het bloed en zelf lag ze tot aan haar hoofd onder het puin. Later bleek dat het bloed uit haar eigen hoofd kwam, maar dat wist ze op dat moment niet. Ze heeft enorm geschreeuwd en daarmee de aandacht van hulpverleners getrokken. Voordat ze onder het puin vandaan werd gehaald, werd haar dochtertje al meegenomen en naar een ziekenhuis gebracht. Op een legerauto werd ze zelf naar een andere plaats gebracht om verzorgd te worden. In de grote chaos na het bombardement, waren ze hun dochtertje daarna zelfs een paar weken kwijt. Gelukkig vonden ze haar weer terug, maar met Willem en Dirk was het minder goed afgelopen. Ze waren omgekomen en ten gevolge van brand ook nog volledig verminkt.

Pas vijf weken later waren alle lichamen verzameld en in een zeepfabriek in Rotterdam bijeen gebracht. Moeder wilde eerst niet naar binnen omdat de aanblik voor haar te gruwelijk was. Vader ging wel kijken en herkende aan een stukje van een trui, zijn zoontje Willem. Toen hij het aan zijn vrouw liet zien, was dat volgens haar van Dirk en is ze toch gaan kijken. Met bedekte ogen is ze er naartoe gebracht en zagen ze aan een plukje blond haar dat het Dickie moest zijn. Onbeschrijflijke taferelen moeten zich daar hebben afgespeeld.

De slachtoffers zijn op de begraafplaats Crooswijk in Rotterdam begraven. De overblijfselen van de kinderen in een massagraf. Een graf waarbij ze later nog veel zijn gaan kijken.

Kort na het bombardement, keerde het gezin Ter Haar terug naar hun geboorteplaats. Ze trokken in bij de moeder van Rijntje in een huisje op de hoek van de Turfwal met de Nieuwe Schans. Later verhuizen ze naar een huis op de Havendijk.

In de nadagen van de oorlog wordt een zoontje geboren, dat de namen Willem Dirk krijgt. Het overlijdt na twee maanden juist als Nederland is bevrijd. Een paar jaar later wordt een jongetje geboren dat opnieuw de namen Willem Dirk krijgt. Het sterft na zeven maanden. Later wordt nog een meisje geboren dat gelukkig wel blijft leven Willemijntje Marretje dat kortweg Willy wordt genoemd.

Willy vertelde later dat haar moeder nooit over het verlies van haar zoontjes is heen gekomen. ‘Ik mocht geen Willem en Dirk hebben’ zei met een verwijzing ook naar de later geboren kinderen. Ze praatte veel over wat er was gebeurd. Haar man daarentegen was er stil en ernstig onder. Hij sprak er nooit over. ‘Hou er maar over op’ zei hij dan. Maar natuurlijk had ook hij veel verdriet al droeg hij dat in stilte.

Rijntje heeft daarna altijd zwarte kleren gedragen. Pas op latere leeftijd, ze overleed in 1988, droeg ze wel eens iets met een grijze kleur. Moeilijk was ook dat door de brand na het bombardement, alle bezittingen verloren waren gegaan. Ze had lange tijd geen enkel fotootje van haar omgekomen kinderen. Pas later konden de gezichten van Willem en Dirk vanaf een schoolfoto die bij de school bewaard was gebleven, worden overgenomen. Een foto die altijd bij haar aan de wand hing met de tekst ‘Wel verloren maar niet vergeten’.

Pijn deed het ook toen er een oorlogsmonument in Spakenburg werd opgericht en waarvoor in de gemeente werd gecollecteerd. Een mooi initiatief maar toen gevraagd werd of de namen van haar zoontjes er ook op konden, werd daar niet op ingegaan. Als reden werd opgegeven dat ze hier niet woonden. Formeel misschien terecht, maar menselijk gezien niet meelevend. Vooral niet omdat ze wel in Bunschoten waren geboren. Het gaf extra verdriet en teleurstelling. Bovendien werd deze regel niet in alle gevallen toegepast. Dat heeft ze nooit goed kunnen verkroppen.

Rijntje bleven verdere beproevingen ook niet bespaard. Haar man overleed op 60-jarige leeftijd en ook haar oudste dochter en een schoonzoon overleefde ze. Het deed haar wel eens verzuchten: ‘De een wordt door het leven gedragen en een ander door het leven geslagen’! Maar ze besefte ook dat ze tijdens het bombardement wonderlijk was bewaard. Ze putte troost uit haar geloof en bij haar overlijden werd verwezen naar psalm 27 waar ze zelf veel steun aan heeft gehad: ‘Zo ik niet had geloofd, dat in dit leven, mijn ziel Gods gunst en hulp genieten zou, mijn God, waar was mijn hoop, mijn moed gebleven? Ik was vergaan in al mijn smart en rouw.’

Uit het voorgaande valt duidelijk af te leiden hoeveel jarenlang verdriet een oorlog oplevert. Extra erg is het als daarbij onschuldige burgers het slachtoffer worden. Het was in dit geval niet de bedoeling om een woonwijk te bombarderen. Wat ging er verkeerd?

In 1943 was het geallieerde luchtoffensief in West-Europa in volle gang. Om de Duitsers te verzwakken werd hun oorlogsindustrie door de geallieerden aangevallen. Deze doelen lagen ook in de door de Duitsers bezette landen. Zo werden er op de Schiedamse scheepswerf Wilton-Feijenoord torpedolanceerbuizen gefabriceerd voor de Duitse onderzeeboten. En daarmee een complex dat aangewezen werd om te worden gebombardeerd. Op 31 maart 1943 moesten zes Bombardment Groups van de 8th United States Army Air Force de scheepswerf vernietigen. Het doelgebied omvatte niet alleen de scheepswerf waar de torpedobuizen werden gefabriceerd, maar het hele industriegebied tussen de Keilehaven en de Merwehaven.

Omstreeks half tien ’s morgens stegen de eerste bommenwerpers op vanaf de vliegvelden Molesworth en Chelveston in Engeland. Een kwartier later waren alle 102 vliegtuigen in de lucht en op weg naar Rotterdam. De rapporten geven weer dat het zwaar bewolkt was. Als gevolg daarvan werden vier van de zes Bombardment Groups terug geroepen naar hun bases. Drieëndertig bommenwerpers gingen door met hun missie. Deze B-17’s kwamen rond half twee als eersten aan boven hun doelgebied. Uit militaire rapporten blijkt dat het zicht nog altijd zeer slecht was door de dichte bewolking boven Rotterdam. Dat klopt overigens niet met de waarnemingen van mevrouw Ter Haar die het altijd over een stralende dag heeft gehad. Wel stond er een sterke wind. De Amerikaanse bommenwerpers lieten hun explosieve lading neer. De bommen kwamen neer op de zuidoever van de Nieuwe Waterweg, enkele bij de Rotterdamse Droogdok Maatschappij en de meesten in open terrein. Hierdoor richtten ze weinig schade aan.

Enkele minuten later arriveerde een andere formatie die uitwijkdoelen rondom de scheepswerf gingen aanvallen. De bommenrichters moesten snel hun correcties doorvoeren en waarschijnlijk is geen rekening gehouden met de sterke wind die er stond. De vliegtuigen wierpen meer dan honderd brisantbommen (duizendponders) af. Ongeveer zeventig van deze bommen misten hun doelen en kwamen op woonwijken terecht, waar zij een enorme vernieling aanrichtten. De omvang van deze vernieling nam nog toe als gevolg van de branden die de brisantbommen veroorzaakten. Deze bommen hebben een extra hevige ontploffingskracht. Het vuur werd aangewakkerd door de sterke wind, waardoor het zich snel kon verspreiden. De fout van de geallieerden kostte aan 326 Rotterdammers het leven. Daarnaast raakten er ruim vierhonderd gewond en raakten er meer dan 16.000 dakloos. Na het bombardement op Nijmegen op 22 februari 1944 is ‘Het Vergeten Bombardement’ op Rotterdam het grootste ‘vergissingsbombardement’ op een Nederlandse stad tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het bombardement is daarmee niet alleen een vergeten maar ook een vergissingsbombardement geweest dat tegelijk leidde tot twee vergeten oorlogsslachtoffers in de gemeente Bunschoten.

Op 22 november 1944 in Dachau: Albert Eduard Botesz (63 jaar)

Albert Eduard Botesz werd op 2 april 1881 in Bunschoten geboren. Zijn vader Menne Botesz was volgens de gegevens rijksambtenaar en als zodanig in Bunschoten werkzaam. Dat is waarschijnlijk als politieagent geweest. Het gezin kwam in 1879 van Terschelling en vertrok na korte tijd al weer. Dat was eind 1882 naar Enkhuizen.

Albert Eduard trouwde in 1914 in Den Haag met Johanna Cornelia Schildwacht. Zijn trouwakte geeft aan dat hij als beroep had sergeant der Jagers. Om die reden moest het gezin nogal eens verhuizen. In de oorlog was Hilversum de woonplaats. Bij het huwelijk van zijn zoon in 1942 was hij zonder beroep.

Om welke reden hij werd opgepakt is niet bekend. In eerste instantie heeft hij vanaf 12 februari 1943 gevangen gezeten in Kamp Vught. Daarna is overgebracht naar Dachau. Hij kwam in het kamp aan op 26 mei 1944 en overleed daar op 22 november 1944.

Het overlijden van Botesz werd pas in 1950 in de registers van de burgerlijke stand ingeschreven. Dat gebeurde na een schriftelijke aangifte namens de minister van Justitie op 2 maart 1950. Een aangifte die gelijktijdig in de Staatscourant werd gepubliceerd. De akte werd drie maanden later opgemaakt op twee juni.

Op 21 april 1945 in Hannover: Hendrik Pijpers (29 jaar)

Hendrik Pijpers is geboren op 16 juli 1915 en is overleden in een concentratiekamp bij Hannover op zaterdag 21 april 1945. Deze boerenknecht/slepersknecht woonde aan de Oosterstraat. Hij werd aan het eind van de Tweede Wereldoorlog tijdens een razzia in Blaricum door de Duitsers gepakt. Hij hield zich bezig met de handel in (brand)hout en dat was in de oorlog clandestien. Daar waren ook de plaatsgenoten Gerrit Hemeltjen en Jan ter Brake bij betrokken. Hemeltjen werd snel vrijgelaten. Jan ter Brake en Hendrik Pijpers zijn met de trein op transport gesteld naar Duitsland, waarbij Jan wist te ontkomen door bij Winterswijk uit de trein te springen.

Hendrik is nooit meer teruggekomen. In een concentratiekamp nabij Hannover kreeg hij trombose aan zijn been, waaraan hij in het ziekenhuis Rieklingen is overleden, twee dagen voordat Hannover werd bevrijd. Hij liet zijn 29-jarige vrouw Hilletje Hopman achter. Met deze Hilletje was hij pas sinds 30 april 1943 getrouwd. Al op 7 oktober 1943 werd een dochtertje geboren: Reintje. Zij verloor haar vader op de leeftijd van ruim zestien maanden en heeft hem nooit bewust gekend.

Deze voor moeder Hilletje traumatische gebeurtenis uit 1945 heeft haar leven totaal veranderd. Op 10 februari 1999 overleed ze. Ds. H.Sj. Wiersma schreef een In memoriam in het kerkblad ‘Inverdân’ over de 85-jarige: ‘Dit was zo’n klap, eigenlijk is zij daar nooit meer bovenop gekomen. Haar intense verdriet bepaalde haar verdere leven. En daarmee ook het leven van anderen. Zij is verder in stilte haar gang gegaan door het leven. Ze sprak niet veel, en zeker niet over die hele ingrijpende gebeurtenis in haar leven.’

Hendrik Pijpers is begraven op het ereveld in Loenen.

Op 4 april 1944 in Osaka, Harimakamp: Pieter Vonck (41 jaar)

In het gezin van Harm Vonck en Klazina Wouthuis werd op 10 februari 1903 het eerste kind geboren. Het kreeg de naam Pieter. Zijn vader was onderwijzer aan de lagere school aan de Kerkstraat. Hij kwam in 1901, maar zoals zoveel onderwijzers in die tijd, bleef hij maar korte tijd. Na anderhalf jaar vertrok hij al weer.

Op latere leeftijd trad zoon Pieter in de voetsporen van zijn vader en ging ook in het onderwijs werken. Hij werd onderwijzer aan de Chr. Mulo in Soerabaja. Hij trouwde met Anna Margaretha Netelenbos, die onderwijzeres was. Na de oorlog woonde zij in Bloemendaal.

Pieter was ook militair bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger. Dit was de koloniale strijdmacht van de Nederlandse staat vanaf het ontstaan van de kolonie Nederlands-Indië in 1814. Hij was soldaat bij de infanterie en maakte deel uit van de Landstormploeg in Soerabaja. Al een dag na de capitulatie (8 maart 1942) werd Pieter krijgsgevangen gemaakt.

Na verloop van tijd kwam hij terecht in het krijgsgevangenkamp Osaka 7D in de plaats Aioi in de Japanse prefectuur Hyōgo. Het kamp was operationeel van 8 december 1942 tot 20 mei 1945. Volgens de gegevens werd hij op die 8 ^e december 1942 naar dit kamp getransporteerd. Het had verschillende namen en uiteindelijk werd het Osaka 7D. Werkzaamheden die de krijgsgevangenen moesten verrichten, waren onder meer werk op een scheepswerf en in een machinefabriek als ook het maken van loopgraven. Ruim twee jaar was Pieter krijgsgevangen toen hij op 4 april 1944 kwam te overlijden. De doodsoorzaak was een acute ontsteking aan de dikke darm.

Hij zou zijn begraven op het Ereveld Menteng Pulo in Jakarta waar meer Nederlandse en Indische slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn begraven. Daar bevinden zich ook urnen met de asresten van in Japan omgekomen en daar gecremeerde Nederlandse krijgsgevangenen. Op een van die urnen staat de naam van Pieter Vonck.

Op 19 augustus 1947 bij Kawali: Willem Kool (23 jaar)

Op 29 januari 1924 werd in Bunschoten Willem Kool geboren. Hij was de zoon van Lieuwe Kool, hoofdonderwijzer aan de Hervormde school en van Willempje Gazenbeek. Zijn geboorte werd aangegeven in tegenwoordigheid van Samuel Johannes de Hoest, predikant en Jacob van Zoest, veehouder. In 1929 verhuisde het gezin naar Alkemade. Na de Tweede Wereldoorlog meldde Willem zich als oorlogsvrijwilliger en trad op 24 september 1945 in werkelijke dienst. In november 1946 kwam hij aan in Nederlands Indië. Op 19 augustus 1947 kwam hij om door vijandelijk vuur vanuit een hinderlaag in de omgeving van Kawali. Hij is begraven op de militaire begraafplaats Tasikmalaya.

Op 4 december 1947 werd zijn overlijden ingeschreven in de Burgelijke Stand van de gemeente Rheden. Dit naar aanleiding van een van het Departement van Justitie ontvangen afschrift van een akte van overlijden van Krijgslieden waaruit blijkt dat op 19 augustus 1947 omstreeks vijf uur namiddags nabij Kawali is overleden Willem Kool. De akte vermeld verder dat hij sergeant was van de ondersteuningscompagnie en in Ellecom woonde. Hij was ongehuwd.

Bijzonder is dat bij het gevecht waarbij Willem Kool, sneuvelde, plaatsgenoot Hendrik de Graaf aanwezig was. Pas nadat hij was gesneuveld, kwam De Graaf erachter dat Kool in Bunschoten was geboren. Hendrik de Graaf was visser en moest als dienstplichtige naar Nederlands Indië. De bedoeling was voor een jaar, maar het werden er vier. Lange jaren in de tropen om in Nederlands-Indië ‘de rust en orde te herstellen en te bewaren’, zoals dat zo mooi werd voorgespiegeld.

Maar het was oorlog en er vielen doden en gewonden. De Graaf moest op een dag met hun compagnie, waar ook Willem Kool deel van uitmaakte, naar de verschillende afdelingen de post ophalen en wegbrengen. Een routineklusje, dat ze er even bij moesten doen, buiten de militaire acties.

De Graaf zat met zijn maat Wim achter op de truck en ze zaten wat in de post te rommelen.

Hij moest van zijn commandant, om welke onbekende reden dan ook, van plaats wisselen, toen er vanuit de bergen werd geschoten.

Kool werd geraakt en overleed ter plaatse. Als ze niet van plaats hadden gewisseld, was Henk de Graaf geraakt. Een wonder dat hij is blijven leven.

monumenten_bunschoten

Het Wilde Oog

Heinrich Ickelsheimer

Burgelijke stand

Duisterpad of pad van Duijst?

Foutieve naam Achterduyst

De grens van Spakenburg

Ooit stond dit bord nabij de Huijgenlaan

Schilderij van de spuisluis van J.C. Greive

De situatie vanaf de andere kant

De sluis in de Maatpolder bij Eemdijk

Ligging van de sluis en de sluissloot

De Bikkersvaart

De sluis in de Eemdijk

De haven van Bunschoten

Het Kolkplein na de demping van een deel van de kolk

Twee keer een BU 55 in de haven

De botter BU 55 in de Oude Haven

Aansluiting Bonte Poort op de Smeerweg

De Bonte Poort op een schilderij van H.W. Nieuwboer

Resurrecturis

De ingang in de jaren 1930

Kraoizeuken

Kraoizeuken in Eigen Volk

De familie Bunschoten

Titelpagina Van Bunschoten family

De Bijzondere Vrijwillige Landstorm

Defile van de afdeling in 1928 in Den Haag

Canon van de Eem

Wat is Eemsnoer en de Canon van de Eem

Eembrugge

Eembrugge op een kaart van rond 1750

Schepenjagen

Voorbeeld van een draaipaal of springstok

De oorsprong van Eemnes

De haven van Eemnes

’t Raboes en De Nes van Eemnes

Het Raboes vanuit de lucht ﻿

Lantaarns en lichtopstanden

De Springstok

Voorbeeld van een draaipaal

Hoge deur in de visafslag

Detail van de bouwtekening uit 1923

Binnengracht of Spakenburger Gracht

De weg en de gracht naar Spakenburg

Het Overvaren

Een oud voetveer bij Eemdijk

Straatnamen in Rengerswetering

Voorbeeld van het gebruik van veldnamen

Vroeg schilderij

Geschilderd op oud zeildoek van een botter

Jaagpad langs de Eem

Links van de afrastering het jaagpad

Klaas Zwaan 100 jaar

Klaas Zwaan kunstschilder van een verdwenen dorp

Eerste werken

De BU 108 en botters in de Oude Haven

Botters

De BU 45 en de BU 58

Tekeningen oude raadhuis en achter de Kerkstraat

Een steegje achter de Kerkstraat dat nu op de Sluisweg uitkomt.

Schilderij boerderij Eemdijk 1 24

Foto als voorbeeld

Botters in de Oude Haven

Tekening als voorbeeld

Stal met koeien.

Tekening als voorbeeld

De Eemvaart

Het deel van de vaart dat door Eemland moest gaan lopen.

Het Overvaren

Locatie van het Overvaren

Een vroeg stilleven

Opschrift op de achterkant

Twee keer de Westdijk

In de winter en in de zomer

Digitale Monumentendag

Digitale Monumenten

Open monumenten Bunschoten

Nederlandse Hervormde Kerk - Sint Catharinakerk

Interieur van de kerk

Het Raboes vanuit de lucht